Tiyatroya giderken insanın zihni belli ritüellere alışkındır. Fuayede beklemek, salon karardığında hafifçe susmak, sahne ile kendi arasına görünmez bir mesafe koymak… Seyirci olmanın güvenli bir biçimi vardır; karanlıkta oturur, uzaktan izler, etkilenir ve çıkar. Oysa bu oyun, daha kapıdan içeri girdiğimiz anda bu alışkanlığı bozarak başladı.

Seyirci Koltuğundan Misafirliğe

İstinye’de müstakil bir villanın salonunda sahnelenen Ev Yapımı Eylem alışılmışın dışında deneyim sundu bizlere. Eve girer girmez klasik bir tiyatro akşamına değil de sanki tanıdık bir matineye gelmişsiniz hissi oluşuyor. Kapıda karşılanıyor, salonun içine buyur ediliyor, sehpanın üzerinde gün tabaklarını andıran ikramlar duruyor; kahve kokusu, koltukların yerleşimi, perdeden süzülen gündüz ışığı… Her şey bir ev ziyaretinin rahatlığını taşıyor.

Şenay Tanrıvermiş’in yazdığı, Pervin Bağdat’ın yönettiği; Özlem Saraç, Ayfer Dönmez ve Bensu Orhunöz’un performanslarıyla hayat bulan bu okuma tiyatrosu, seyircisini alışılmış sahne dilinden bilinçli olarak uzaklaştırıyor. Burada sahne, salonun ta kendisi. Oyuncularla aranızda birkaç metre bile yok. Bir fincanın masaya bırakılış sesi, bir kaş kaldırma, laf arasına sıkışmış küçücük bir of çekiş, klasik bir salonda fark edilmeyecek kadar küçükken burada neredeyse dramatik bir cümle kadar güçlü.

Ben oyunun ilk on dakikasında kendimi sık sık şunu düşünürken yakaladım: Ev Yapımı Eylem izlenen değil, içinde bulunulan bir tiyatro deneyimi yaşatıyor.

Ev Konforunda Kurulan Sahne

Bir tiyatro yapıtında mekân çoğu zaman dekoratif bir tamamlayıcıdır; burada ise doğrudan dramaturjinin kendisine dönüşüyor. Çünkü oyunun merkezinde zaten salon sohbeti estetiği var: konuşmaların bölünmesi, ikram telaşı, aynı anda hem gündelik hem politik görünme çabası… Bu nedenle seyircinin gerçek bir salonun içine oturtulması, metnin sınıfsal ironisini katbekat görünür hâle getiriyor.

Bir noktada önümde duran ikram tabağına bakıp sahnede duyduğum politik cümleyi dinlerken içten kahkahalar attım. Çünkü servis edilen ev kurabiyesi ile konuşulan toplumsal travma arasında açılan mesafe, oyunun yalnızca yazılı mizahından değil, fiziksel gerçekliğinden doğan bir metafora dönüşüyordu. Memleket meselelerini çoğu zaman gerçekten böyle, kendi güvenli alanlarımızda, çaylarımızı yudumlarken konuşmuyor muyuz? Dışarıdaki acı içeriye yalnızca sohbet malzemesi kadar sızmıyor mu?

İşte Ev Yapımı Eylem bu soruyu seyircinin eline tutuşturuyor; üstelik bunu yüksek sesli politik nutuklarla değil, son derece zarif bir sahneleme jestiyle yapıyor.

Kahkahanın İçindeki Sınıfsal Vicdan

Oyunun merkezinde üç varlıklı, şehirli, steril hayatlar yaşayan kadın var. Toplumsal olaylara bütünüyle kayıtsız değiller; aksine vicdanları yerinde, haberleri takip ediyorlar, ülkenin ağır gündemine üzülüyorlar. Fakat bu üzüntü, bir süre sonra eylemin kendisinden çok eylemin organizasyonuna dönüşüyor. Cumartesi Anneleri konuşulurken kurabiyeler servis ediliyor, taciz vakaları arasında pankartın rengi tartışılıyor, hangi sloganın daha “uygun” kaçacağı düşünülüyor.

Şenay Tanrıvermiş’in metni tam burada keskinleşiyor çünkü karşımıza çıkan şey yalnızca üç komik kadın değil; Türkiye’nin kentli üst-orta sınıf duyarlılığının küçük bir portresi. Acıya duyarsız kalmak istemeyen ama duyarlılığını konforunun dışına taşımakta zorlanan bir sınıf. Tepki vermek istiyor ama bedel ödemeden. Taraf olmak istiyor ama yaşam standardını bozmadan.

Salon boyunca yükselen kahkahalar bu yüzden sadece komik cümlelere verilmiş bir refleks değil. Kahkaha, tanıdıklığın verdiği hafif utançtan da besleniyor. Hepimizin çevresinde böyle insanlar var; hatta dürüst olmak gerekirse bazen hepimizin içinde böyle biri var. Oyun seyirciyi tam bu yüzden rahat bırakmıyor: güldürürken küçük bir aynayı da önüne tutuyor.

Pervin Bağdat’ın rejisinde kıymetli olan şey, bu eleştiriyi karikatüre düşürmemesi. Ritim kontrollü, mizah ince ve oyunculuklar tanıdık derecede gerçek. Özlem Saraç, Ayfer Dönmez ve Bensu Orhunöz; karakterlerin hem komikliğini hem de görünme arzusu, iyi insan olma telaşı, onaylanma ihtiyacı gibi insani katmanlarını başarıyla taşıyorlar.

Küçülen Sahnenin Büyüyen İtirazı

Son yıllarda bağımsız tiyatronun en görünür krizlerinden biri mekân meselesi. Artan sahne kiraları, teknik prodüksiyon maliyetleri, sponsor desteğinin daralması ve kültür sanat alanındaki sermaye eşitsizliği; küçük ekipleri giderek daha dar alanlara sıkıştırıyor. Böyle bir tabloda bir villanın salonunda tiyatro yapmak, sadece yaratıcı bir alternatif değil, aynı zamanda nazik bir direnç biçimi de. Sanatı pahalı binalardan çıkarıp yeniden insanın yaşam alanına taşımak, seyirciyi tüketici olmaktan çıkarıp misafire dönüştürmek, teması çoğaltmak… Ev Yapımı Eylem tam da bu nedenle biçimiyle de politik bir cümle kuruyor. Küçülen sahne, etkisini azaltmıyor; aksine daha görünür kılıyor.

Bir evin salonunda, gün ikramlarının arasında, üç varlıklı kadının memleket kurtarma telaşını izlerken aslında çok daha büyük bir şeye tanıklık ediyoruz: hem sınıfsal vicdanımızın absürtlüğüne hem de bağımsız tiyatronun hâlâ kendine yol açabilen inatçı canlılığına.

Kapıdan çıkarken insanın üzerinde sadece kahkahalar değil de ince bir düşünce kalıyor.

©mümkün dergi

Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları Yuka Ajans Yay. ve Org. Tic. Ltd. Şti.’ye aittir. Köşe yazısı/haberin tamamı ya da bir kısmı kaynak gösterilmesi ve/veya habere aktif link verilmesi halinde dahi kesinlikle kullanılamaz.
Ayrıntılar için lütfen tıklayınız.