Öbür Sen Bir Yabancı: Leibniz, Âdem ve Yaşamadığımız Hayatlar
Felsefe Kişisel Gelişim

Öbür Sen Bir Yabancı: Leibniz, Âdem ve Yaşamadığımız Hayatlar

Gece yarısı. Telefon elinde, parmağın ekranda kayıyor. Bir fotoğrafa takılıyorsun: yıllar önce aynı sırada oturduğun bir arkadaş, şimdi başka bir şehirde, başka bir hayatta. Ve o tanıdık soru geliyor: “Ya o işi kabul etseydim? Ya gitseydim? Ya o gün evet deseydim?”

Bu soruyu sormayan insan tanımıyorum. Kimimiz bir mesleği, kimimiz bir şehri, kimimiz bir insanı düşünür. Kafamızın bir köşesinde, yaşamadığımız ama yaşayabileceğimiz bir hayat durur. Orada her şey biraz daha iyi gibidir.

Bu soruyu üç yüz yıldan fazla önce çok ciddiye alan biri vardı. Adı Gottfried Wilhelm Leibniz. Verdiği cevap ilk duyduğunuzda tuhaf gelebilir ama bir kez anlayınca insanın içini garip biçimde rahatlatıyor.

Reklam

1686’da yazılmış bir mektup

Leibniz bir filozof, bir matematikçi, bir diplomattı. 1686 yılında Fransız düşünür Antoine Arnauld ile uzun bir mektuplaşmaya başladı. Konu şuydu: bir insanın hayatında olan biten her şey, o insanın kim olduğunun bir parçası mı?

Örnek olarak, kendi çağında herkesin bildiği hikâyeyi seçti: Âdem’i ve elmayı. Burada mesele bir inanç tartışması değil. Leibniz Âdem’i bir düşünce deneyi için kullanıyor, tıpkı bizim “ya şöyle olsaydı” derken kendimizi kullandığımız gibi.

1686'da yazılmış bir mektup

Soru şu: Âdem o elmaya hayır deseydi ne olurdu?

Leibniz’in cevabı kısa: O zaman o, bizim bildiğimiz Âdem olmazdı. Başka bir adam olurdu, başka bir mümkün dünyada yaşayan.

Arnauld’a yazdığı mektuplarda bunu açıkça söyler. Bir insanın hayatında, hatta bütün evrende tek bir şey farklı gitseydi, bunun başka bir kişi ve başka bir evren olduğunu söylemek gerekirdi.

Bütün hikâye sensin

Bunu anlamak için Leibniz’in insana nasıl baktığını görmek lazım. Ona göre bir insanın tam tarifi, o insan hakkında doğru olan her şeyi içerir. Nerede doğduğunu, kimi sevdiğini, hangi kapıyı çaldığını, hangi sözü yuttuğunu. Daha olmamış olanları bile.

Yani sen, bir isim ya da bir yüz değilsin. Sen bir hikâyesin. Ve bu hikâyenin tek bir satırını değiştirdiğinde elinde aynı kitabın başka bir baskısı kalmaz. Başka bir kitap kalır.

Bütün hikâye sensin

Bunu bir yemek tarifine benzetebiliriz. Annenin yaptığı o yemekten tek bir malzemeyi çıkar. Hâlâ yemek olur, belki güzel de olur. Ama artık “annenin yemeği” değildir.

Bir şehir, bin pencere

Leibniz’in fikrini asıl güzel yapan kısım burada başlıyor. Çünkü o hikâye yalnızca senin değil.

Hayatının sonlarına doğru yazdığı Monadoloji’de (1714) çok sevdiğim bir benzetme yapar: Aynı şehir farklı yerlerden bakıldığında bambaşka görünür. Her birimiz, evrenin tamamını kendi penceresinden yansıtan canlı bir aynayız.

Bir şehir, bin pencere

Bunu kendi hayatına uygulayacak olursan hikâyende annenin sabrını, bir öğretmenin bir gün söylediği tek bir cümleyi, çocukluğunda mahalledeki bakkalın veresiye defterini, ilk patronunun yaptığı haksızlığı görürsün. Sen bu insanların hepsinin bir araya geldiği yerdesin. Onlar da senin hikâyende birer öğe.

Toplum dediğimiz şey de tam olarak bu: birbirine dokunan hikâyelerden örülmüş bir kumaş. Bir ipliği çektiğinde desen bozulmaya başlar.

O yüzden “ya gitseydim” diye kurduğun o öbür hayatı değerlendirirken Leibniz’e kulak verirsek: o kişi senin daha iyi bir versiyonun değildir. O kişi bir yabancıdır.

Vitrindeki paralel hayatlar

Leibniz bu fikri kurarken elbette sosyal medyayı bilmiyordu. Ama bugün onun düşünce deneyini her gün, farkında olmadan yapıyoruz.

Vitrindeki paralel hayatlar

Ekranda kaydırdığımız her hayat, bizim için küçük bir “mümkün dünya”. Başkasının tatili, başkasının işi, başkasının evi. Hepsi bağlamından koparılmış, en güzel anına kırpılmış hâliyle önümüze geliyor. Ve biz kendi hikâyemizin tamamını, başkalarının hikâyesinin en parlak tek karesiyle kıyaslıyoruz.

Leibniz’in bakışı burada iyi bir düzeltme sunuyor. Bir hayatın tek bir parçasını alıp kendine yapıştıramazsın. O tatil, o işle, o işin getirdiği yorgunlukla, o yorgunluğun kaybettirdiği şeylerle birlikte gelir. Ya hepsi, ya hiç.

Her iyi şey aynı dünyaya sığmaz

Leibniz’in bir cümlesi daha var, bugün bize çok şey söylüyor: “Birlikte var olabilirlik”. Her güzel şey, aynı dünyada yan yana durmayabiliyor.

Bunu hepimiz biliriz aslında. Hem büyük bir şehrin heyecanını hem bir kasabanın sessizliğini aynı anda yaşayamazsın. Hem her akşam evde olup hem dünyayı dolaşamazsın.

Toplumlar da aynı seçimi yapar. Hız mı sükûnet mi, büyüme mi koruma mı, yenilik mi alışkanlık mı? Her seçim bir şeyi mümkün kılarken bir başkasını imkânsız hâle getirir. Bunu bilmek, kendimize ve birbirimize karşı daha adil olmamızı sağlar. Komşunun seçtiği hayat senin kaybettiğin bir hayat değil. Sadece başka bir bileşim.

Dikkat: bu “her şey bir sebeple olur” demek değildir

Burada bir tuzak var ve ciddi bir tuzak.

Leibniz, yaşadığımız dünyanın mümkün dünyaların en iyisi olduğunu da savunuyordu. Bu fikir zamanla en kaba hâline indirgendi: “Ne oluyorsa iyi oluyor.”

1 Kasım 1755’te Lizbon’da büyük bir deprem oldu. On binlerce insan hayatını kaybetti. Birkaç yıl sonra Voltaire, Candide adlı kitabında bu kaba iyimserlikle acımasızca alay etti. Kitaptaki Doktor Pangloss, başına gelen her felaket için “her şey en iyisi için” demeyi sürdürür. Okur durumu bir yandan garipserken bir yandan da ürperir.

Voltaire’in uyarısı bugün de geçerli, belki daha da fazla. Çünkü “her şey bir sebeple olur” cümlesi, bazen haksızlığı kader diye kabul etmenin, yoksulluğu, ihmali, adaletsizliği sorgulamamanın kılıfı hâline gelir. Bireysel bir teselli, toplumsal bir uyuşukluğa dönüşebilir.

O yüzden ayrımı net yapalım: Geçmişini kabul etmek, onu onaylamak değildir. Kim olduğunu yapan hikâyeyle barışmak başka, bundan sonra olacakları olduğu gibi bırakmak başka.

Bugün felsefe ne diyor?

Mümkün dünyalar fikri Leibniz’le bitmedi. Yirminci yüzyılda yeniden alevlendi.

Amerikalı filozof David Lewis, öbür dünyalardaki “sen”lerin aslında sen olmadığını, sana çok benzeyen eşler olduğunu söyledi. Leibniz’in sezgisine yakın.

Saul Kripke ise bambaşka bir yerden bir bakış açısı oluşturdu. Ona göre mümkün dünyalar teleskopla keşfettiğimiz uzak yerler değil, bizim anlattığımız durumlardır. “O seçimi farklı yapabilirdim” dediğinde konuştuğun kişi gerçekten sensin.

İkisi tartışadursun, bizim için önemli olan ortak nokta şu: “Öbür sen” bir düşünce. Bir rakip değil.

Peki biz ne yapacağız?

Felsefe bizi gece yarısı o fotoğrafın karşısında yalnız bırakmamalı. Leibniz ve Voltaire’den üç küçük alışkanlık çıkarabiliriz.

Peki biz ne yapacağız?

Bir: “Ya şöyle olsaydı” sorusu geldiğinde, o hayatta kimlerin olmayacağını say. İsim isim. Çoğu zaman o parlak hayalin rengi biraz solar, bugünkü hayatın rengi biraz koyulaşır.

İki: Pişmanlığı geçmişe değil, bir sonraki seçime bağla. “Keşke”yi “bundan sonra”ya çevir. Pişmanlık bir yargı olarak ağırdır, bir bilgi olarak hafif ve kullanışlıdır.

Üç: Bahçeni seç. Voltaire, Candide’i şu cümleyle bitirir: “Bahçemizi işlemeliyiz.” Bütün dünyayı düzeltemezsin, ama dokunabileceğin bir alan her zaman vardır. Bir aile sofrası, bir ekip, bir mahalle, bir sınıf. Senin penceren oraya bakıyor. Oradan başla.

Mümkün olan

Mümkün dünyaların hepsi birer düşünce. Gerçek olan tek bir dünya var, o da içinde yaşadığımız bu karmaşık, kusurlu, birbirine bağlı dünya.

Öbür sen bir yabancı. Ama bu sen, bütün hikâyesiyle buradasın. Ve bahçe hâlâ açık.

Kaynaklar

  • G. W. Leibniz, Antoine Arnauld ile yazışmalar, 1686 ve sonrası (“mümkün Âdemler” bölümü)
  • G. W. Leibniz, Metafizik Üzerine Konuşma, 1686
  • G. W. Leibniz, Monadoloji, 1714, §56 ile §57 (canlı ayna, farklı yerlerden görülen şehir)
  • Voltaire, Candide ya da İyimserlik, 1759
  • David Lewis, Counterpart Theory and Quantified Modal Logic, 1968
  • Saul Kripke, Naming and Necessity, 1980

©mümkün dergi

Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları Yuka Ajans Yay. ve Org. Tic. Ltd. Şti.’ye aittir. Köşe yazısı/haberin tamamı ya da bir kısmı kaynak gösterilmesi ve/veya habere aktif link verilmesi halinde dahi kesinlikle kullanılamaz.
Ayrıntılar için lütfen tıklayınız.

Reklam
Ceyhun Orhon
Dünya'nın daha yaşanabilir bir yer olması ve insanlığın gelişimi için herkesin az ya da çok üretim yapması gerektiğine inanıyorum. Bu inanca istinaden yapılması gereken işlere konsantre olarak insanlarla paylaşımda kalmaya gayret ediyorum. Bir süre İngiltere'de yaşadım ve çalıştım. 2012 yılından beri kurucusu olduğum yazılım girişimi AYANER BİLİŞİM firması ile ticari faaliyette bulunuyorum. WEBSEL DÖNÜŞÜM markası ile web işleri hizmetleri sunuyorum. Son günlerde yapay zeka odaklı bilişim atölyeleri düzenlemeye başladım.