Yirmi yıl boyunca markalar için fikir üretti, slogan yazdı, kampanyaların mutfağında çalıştı. Kimi zaman fikri masaya getiren oldu, kimi zaman o fikri büyüten ekibin bir parçası. Reklamcı ve senarist Özgür Güven bu kez kendi brief’ini kendisi yazdı ve sektöre dair birikimini Mümkün Kitap’tan çıkan Arkadaşlar Yalnız Bu Kitap Biraz Acil. Önceliklendirebilir miyiz? adlı kitabında topladı.
“Reklamcılığa farkındalıklı bir bakış” alt başlığını taşıyan kitap, reklamcılığın parlak vitrininin arkasına bakıyor: Bitmek bilmeyen toplantılara, havada uçuşan unvanlara, mükemmeliyetçiliğin kılık değiştirmiş hallerine, unutulmaya yüz tutmuş usta-çırak ilişkisine. Bunu yaparken bir şikâyet kitabı olmamaya özen gösteriyor. Güven, evrimsel biyoloji, sinir bilim ve psikolojiden beslenen bir dille önce kendini anlamayı, sonra insanı, en sonunda da mesleği anlamayı öneriyor. Kendine uzman demek yerine “amatör ruhlu profesyonel” demeyi seçiyor.
Özgür Güven’le değişimin neden kendimizden başlaması gerektiğini, yapay zekâ çağında insanı taklit edilemez kılan şeyi, reddedilen fikirleri ve geride bırakmak istediği izi konuştuk.
Değişim kendimizden başlar
“Arkadaşlar, yalnız bu kitap biraz acil” diyorsunuz. Peki gerçekten acil olan ne? Reklamcılık sektörünün değişmesi mi, bizim değişmemiz mi, yoksa yıllardır çok önemli işler yaptığımızı düşünürken bazı önemli şeyleri gözden kaçırdığımızı fark etmemiz mi?
Tüm okuyuculara merhaba diyerek başlamak isterim. Söyleşiyi okuma teveccühünde bulunacak herkese şimdiden teşekkür ederim. Sorunuza gelirsek, konuyu değişim perspektifinden ele alacaksak temel almamız gereken doğru davranış, değişimi kendimizden başlatmaktır. Bu bilgiye hepimiz haiz olsak da uygulamaya geçirmekte biraz zorlanıyoruz. Değişimin kendi varlık halimiz dışında başka bir yerlerden doğmasını beklemek, benim bakış açıma göre ya ataletten ya da sinir sisteminin savunma mekanizmasından kaynaklı altlarda yatan bir korkudan kaynaklanıyor. Daha kısa ifade etmek gerekirse, değişim bizden dışarıya doğru akacak bir olgudur, dışarıdan bize değil. ‘Sen yanmasan, ben yanmasam nasıl çıkar karanlıklar aydınlığa?’ dizesinde olduğu gibi hep birilerinin yanmasını beklemek, modern insanın kısır bir döngüsü. Modern insanın kısır döngüleri, unutmayınız ki bir farkındalığınız yoksa hayatınızın her parçasına sirayet edebilir. Buna kariyerlerimiz de dahil. Tüm bu cümleleri sektörel bir çerçevede kuruyorum. Sektör insanı, ister stajyer ister en üst mevkideki bir yönetici olsun önce kendi özneliğini fark etmeli ve düşünce artı duygularıyla yüzleşme cesaretini göstermeli diye düşünüyorum. Çünkü kişiler değişim göstermeden sektörün değişmesini beklemek, kendi kapının önünü süpürmeden yaşadığın sokağın tertemiz olmasını beklemek gibi bir şey. Yani beyhude bir konfor alanı tuzağından öte bir şey değil. Değişime ihtiyaç olduğunu düşünmeyen, sektörümüzün mevcut durumundan mutmain olan herkesi tenzih ediyorum. Ama ‘Bu gidişata bir çekidüzen vermek gerek’ diye düşünenler varsa, onlara şu mesajı vermek istiyorum. Ben aracımı trafiği tıkayacak şekilde hoyratça park edip dörtlüleri yakan biriysem, şehrimdeki trafik probleminin çözülmesini beklemeye ve istemeye hakkım yoktur. Ben hayata ‘sorumluluk alma’ zaviyesinden bakarım. Reklamcılıkta da durum bu benzetmeyle açıklanabilir. Kendi bireysel öz değerimizin ve varlığımızın farkına varıp trafiği tıkayanlardan, kulağının üstüne yatanlardan değil kendimize ve çevremize yeni yollar açan bir zihin yapısına geçenlerden olmalıyız. İşte o zaman asıl ‘acil’ olan değişim ihtiyacına yanıt vermeye başlarız. Soruda üç seçenek vermiştiniz. B şıkkı diyorum özetle. Değişimin start çizgisi, kendi benliğimizden geçer.
Yirmi yıl boyunca başkaları için fikir üretmiş birinin kendi kitabını yazması nasıl bir deneyimdi? Bu kez masanın diğer tarafında müşteri de sizdiniz, yaratıcı ekip de. Kendinize kaç revize verdiniz?
Kendime “Özgür öncelikle eline sağlık, kitabın çok güzel olmuş ama…” ile başlayan şizoid mailler atmasam da tabii ki süreç boyunca kendi kendime verdiğim revizyonlar oldu. Bırakın kitabı, şu an okuduğunuz röportajda dahi yazdığım satırların bazılarını silip tekrar yazdım. Maharetin ben böyleyim demekte değil ben böyleydim ama şimdi böyleyim diyebilmekte olduğuna inanırım. İster bir kitabı yazarken ister bir hayatı yaşarken.
Bu kitabın zihinsel tohumlarını atalı 3 yılı aşkın bir süre geçti. Günümüz yaşam koşulları için uzun bir süre. O günden bugüne, ben de muhakkak ki bazı bakış açılarımda farklılıklara gittim. Bakış manzarayı yaratır sözünü çok severim. İnanın sektörde yaşadığım bazı tuhaflıklardan sonra küsmek yerine yetişkinlik bilinciyle bu kitabı yazmaya devam etmek kolay bir karar değildi. Dolayısıyla bazen yazdıklarımı sildim, daha yapıcı bir tavrı benimsemeyi seçtim. En önemli kriterlerimden biri kitabın bir şikayet değil çözüm kitabı olması ve buna hizmet etmesiydi. Çok şükür ki galiba bunu yapabildim. Kitabın yazım sürecinde kendimi masanın diğer tarafındaki müşteri olmak yerine masanın her tarafında olmaya çalışan bir zihin olarak kodladım. Eğer masanın karşısına geçip kendi kitabımın müşterisi olsaydım, o zaman bu kitap bu kadar samimi olabilir miydi, emin değilim. Muhtemelen biraz daha tek taraflı düşünür ve kendi kişisel hikayeme daha fazla odaklanırdım. Bu da beraberinde şu hatayı getirebilirdi: Sektöre girmeye gönüllü pırıl pırıl zihinlere sektördeki egosantrik / farkındalığı düşük kişilerden ve durumlardan ‘evrimsel biyoloji, sinir bilim, psikoloji’ üçgeniyle bahsedebilmek yerine daha toksikleşebilirdim. Bu farkındalık beni uyandırmak için ara ara çalan bir alarm gibi sürekli yanımdaydı. Aslında sorunuzun içinde geçen ‘yirmi yıl boyunca başkaları için fikir üretmiş biri, bu defa da dolaylı yoldan yine başkaları için bu kitabı kaleme aldı diyebiliriz. Kitabımda geçen tüm bilgi, birikim ve deneyim havuzu, sektöre adım atmak isteyenlere, atmış olup da sudan çıkmış balığa dönenlere ve sektörün tecrübeli isimlerine ayrı ayrı mesajlar veriyor. Hayattaki başkaları kavramını çağımızın ben merkezciliğini yücelten ikliminde, çok ama çok önemsiyorum. İnsan bir organizma, bir araya gelebilen insanlar ise süper organizmadır. Özgür Güven’in hayat düsturunun önemli bir veçhesi, gölgesinde dinlenemeyeceği ağaçlar dikmektir. Bu tavır, gezegenimizin tanıklık ettiği bu haz ve hız çağında, onur duyduğum bir duruş. Sektöre yapacağım her katkının, en başta beni büyüteceğini biliyorum. Biraz kadim bilgiye ilgi duyuyorsanız, zaten ‘bir elin nesi var, iki elin sesi var’ gibi atasözlerinin nöro bilimsel temellerini fark edersiniz. Bu da sizi kendinize revize verebilir ve bu revizelerden dolayı da kendinizle sürtüşmek yerine daha dingin ve neyi neden yaptığını bilen bir hale taşıyabilir. Bence herkes kendi yolculuğuna bir an önce çıkıp kendi hayat kitabına doğru revizyonlar versin ve bunu lütfen önceliklendirsin.
İnsanları anlamayı meslek edinmiş biri, kendisini anlamakta da aynı derecede başarılı olabiliyor mu? Mesleğinizin size kendinizle ilgili öğrettiği en rahatsız edici gerçek neydi?
Bu soru, kitabın temel iddialarından birinden damıtılıp süzülmüş ve buraya gelmiş. Soru biraz kişisel gibi dursa da ben cevabı bu bağlamda vererek insanlığın ortak hikayesinin bir örneğini ortaya koymak istiyorum. Hepimiz duygulardan oluşuyoruz. Bunlar romantik lafügüzaflar değil. Unutmayın, meşhur nöro bilim sözünde olduğu gibi “İnsan düşünen bir makine değildir; ara sıra düşünen ama hisseden bir varlıktır.” İnsanları anlamak için çıkılan yolculuğun ilk durağı yine kendinden başlıyor. Galiba birinci sorumluluğumuz, hayatımızdaki insanlar diye öteki olarak var ettiklerimiz içindeki kendimizle ve kendimizin içindeki insanlarla biraz daha temas kurmak. Böylece kendimizi anlamaya başlar ve oradan ayna nöronlarının mucizevi katkısıyla insanları biraz daha anlamaya nail olabiliriz.
Kendini anlamak çok köklü bir başlık. Bu kavram üzerine binlerce yıldır felsefi, biyolojik, ruhani ve sosyal açılardan ne çok isim kafa yordu, değil mi? Sonu olmayan ve cevabı net bulunamayan bir soru bu. Ve biz insanlar net olmayan şeylerden evrimsel olarak çok korkarız. Kitap özetle pratik bir önermede bulunuyor. Korkma demiyor. Korkunla temas kur ve onunla kal, onu dönüştür diyor. Çünkü biliyorum ki sektörümüzün herkesin diline pelesenk olmuş meşhur tanımlaması olan o egolu reklamcı da aslında bir şeylerden korkuyor. Ego dediğimiz balon ise onun kendince inşa ettiği evrimsel bir kale duvarından başka bir şey değil. Bilmem anlatabiliyor muyum? Kitabım sektördeki paydaşlara naçizane diyor ki: Önce bir kendini anlamaya niyet et, sonra insanları da anlamaya başlamanın yolları önüne serilir. Ben Allah serer derim, sen kuantum dersin, beriki evren der. Ama emin ol, serilir. Bu da senin davranış ve duygu eksenini daha yüksek çözünürlükle fark edebilmene yarar. Buradan da insanları keşfetmeye ve daha sıra dışı, keşfedilmemiş içgörüler yakalamaya doğru yürüyebilirsin. Sanıyorum ki bu dünyadan göçene kadar papağan gibi tekrar edeceğim var oluş tespiti şu: Eğer kendi beyninin, sinir sisteminin, fıtratının, hormonlarının ve zihinsel/bedensel gereksinimlerinin üzerine eğilmezsen zarardasın. İster bir ajansta junior ol ister Executive Creative Director.
Sorunuzun, mesleğimin benimle ilgili ortaya çıkardığı rahatsız edici gerçekler kısmına gelirsek: 20 yıl önceki Özgür daha aceleciydi, hatta bırakın 20 yıl önceyi 10 yıl önceki de öyleydi. Derdimiz, dünkü kendimizle bugünkü kendimiz arasındaki ilişkiyle yeterince alakadar olmamamız. “Zaman sadece armutları olgunlaştırır.” demiş Peyami Safa. Ben kendi hikayemde zamanı lehime kullandım diyebilirim. Hayat her an yeniden doğmaktır cümlesini bir aforizmadan çok bir hayat duruşu olarak zihnime öğretmek için uzun yıllar ruhsal ve bedensel egzersizler yaptım, yapmaya da devam ediyorum. Aceleci Özgür’e zamanla dur derken onun en yakın arkadaşı olan Tepkisel Özgür’e, onun kuzeni olan Yargılayıcı Özgür’e, onun amca oğlu olan Özşefkatsiz Özgür’e, onun yeğeni olan Kontrolcü Özgür’e ve daha nice Özgür içindeki Özgür’e daha yakından, daha samimi ve daha şefkatle bakarak ve bunu istikrarla pratik ederek bugünlere daha salim gelebildim. Bu Özgür’ler gibi birçok versiyonumuz hepimizin içinde mevcut. Hepimiz hayatı katman katman yaşıyoruz. Her 10 yaş atladıkça doğum günü pastalarında farkına vardığımız bu gerçek, aslında her Allah’ın günü geçerli. 20 yaşında bu derin yaklaşımları anlamak çok zor kabul ediyorum. Hayat bana göründüğü gibi görünmez 20-30 yaş grubuna. Ben bu aradaki farka bakarken, değişimin gücünü görüyorum. Ben bu kitapta diyorum ki gelin o deli akan kanı doğru yere kanalize edelim. Hiç gelmeyecek sandığınız yaşlar geliyor. Bu farkındalığa varmak, ne kadar erken o kadar iyi. Bana inanın ki bütün hikaye ‘bir ben var benden içeri’deki ben’lerle yüzleşmek ve kendine bolca ‘Neden?’ sorusunu sormakla başlıyor. Sektörün getirdiği bazı gerçekler, yeterince rahatsız etmiş sanırım beni.
Uzmanlık, içgörü ve mükemmeliyetçilik
Kitapta başlangıç zihni anlamına gelen Shoshin felsefesine değiniyor ve kendinize uzman demekten özellikle kaçınıyorsunuz. Ama bir taraftan da herkesin uzman olduğu, herkesin bir şey öğrettiği, özellikle LinkedIn’de başarı hikâyelerinin havada uçuştuğu bir dönemdeyiz. Sizce gerçekten bir şey bilmekle biliyormuş gibi görünmek arasındaki çizgiyi ne zaman kaybettik?
Uzmanlık kavramına ben şu pencereden bakıyorum. Bir insan işinin uzmanıysa, zaten işin doğası gereği kendini uzman olarak görmez. Tarih boyunca bunun bu topraklarda bolca, Batı’da da sıklıkla örneklerini görürsünüz. Shoshin kelime anlamıyla başlangıç zihni demek. Ben bu röportajda insanların yapay zekaya sorduklarında alacakları cevaplardan daha ötesini verme niyetindeyim. O yüzden özgün düşüncelerimle konuyu çerçevelemeye devam etmek istiyorum. Bu röportajda bir satır bile yapay zekâ yardımı almadım. Bununla övünmüyorum fakat neden almadığımı çok iyi biliyorum. Uzmanlığın hayır lokması gibi dağıtıldığı sektörümüzde, ne yazık ki sana istediğin maaşı veremeyeceğiz cümlesinin tercümesi ama uzmanlık verebiliriz haline büründü. Çok özür dilerim yarası olmayan gocunmasın ama yarası olup da yarasını saklamaya çalışan da hiç boşuna kendini yormasın. Uzman dediğiniz kişinin belirli evreleri geçirmesi gerekir. Yaştan bağımsızdır bu. Ama sektöre gireli 3 yıl olmuş birinin uzman olmasının gerçekçiliğini tartışabiliriz. Uzman öğrendikçe uzmanlaşmıştır ve ben uzmanlaştım dediği an bombanın pimini çeker. Geçmiş olsun. Başlangıç zihni ise tazedir, akışkandır, esnektir. Her sabah içten içe söverek geldiğiniz iş yerine bir sabah neden söverek değil severek gelebileceğinizin anahtarını paspasın altına bırakır. Ama paspasın altına bakmak, işte o biraz ‘uzman’ işidir. Kendime uzman değil de ‘amatör ruhlu profesyonel’ dememin açıklaması az çok böyle bir kapıya çıkıyor.
Gerçekten bir şeyi bilmekle biliyor gibi görünmek arasındaki fark, çağın ihtiyaçlarıyla alakalı. Bağ toplumundan ağ toplumuna geçtik. Bu çok kısa zamanda oldu. İnsanın evrimsel tekamülü bu değişime hazır değil. Dolayısıyla birçok arıza veriyoruz. Araba ön konsollarındaki arıza lambaları gibi yanıp duran lambalar ve biz o lambalara rağmen son sürat yola devam ediyoruz. Dedim ya, çağ bizden bunu istiyor ve biz de bunu düşünmeden veriyoruz. Bakınız dikkatinizi çekerim: Kapitalist sistemin en güçlü dişlilerinden olan reklamcılık alanında 20 yılını geçirmiş biri kuruyor bu cümleleri. Neden kuruyor diye çok az da olsa tefekkür etmenizi umarım. Biz 150 civarında kişiye kadar sosyal bağ kurabilen canlılarken, takipçi sayımız kadar sosyal ve değerli olduğumuz yanılgısına düştük. Sorunuzun temel cevabı burada saklı. Bu evrimsel tespiti biraz açarsak karşımıza şu çıkar: gerçekten bir şeyi bilmek emek, zaman, acı, özveri gibi kavramları talep eder. Bizim bunları bir şeye verecek ne zamanımız var ne de isteğimiz. Primat tarafımız her şeyin daha hızlı olmasını arzular. Dolayısıyla çağ bize bir şeyi bilmek yerine biliyor gibi görünmenin imkanlarını veriyorsa farkındalığı düşük biri bunu değerlendirir. Bu onun suçu değil yaradılışıdır. Çünkü sürü canlısıdır, çünkü genetiğinin %95 civarı avcı toplayıcıdan gelir. Karnını doyurmazsa öleceğini bilir. Bilmediği ise bugün seçtiği kolaycı yolların aslında bugünün ihtiyaçlarını karşılamış gibi görünse de kendi fıtratının çok zıddına olduğudur.
Biz yüzyıllarca süren tarım, sanayi gibi devrimlere kıyasla çok daha kısa sürede teknoloji devrimini yaşadık. Şimdi AI ile bu devrimin hızı tabir-i caizse roketlendi. 1000 yılda değişen şeyler 1 günde değişiyor arkadaşlar. Buna gelişmiş bir prefrontal korteks mi dayanır? Peki ne yapacağız? Mezarlıklara bakacağız. Evet, hiç ne alaka demeyin. Çok alaka. Gideceğiz ve bir mezarlıkta yazan isimlere bakacağız. Ben henüz Brand Executive Specialist yazan bir mezar taşı görmedim. Kadimin bize ölmeden evvel ölünüz ya da ölümü günde en az 5 kez hatırlayınız demesi boşuna değil.
İçgörüyü herkesin baktığı ama göremediği şeyleri fark etmek olarak anlatıyorsunuz. Bugünün Türkiye’sinde yaşayan insanlara dair, henüz bir reklam kampanyasına dönüşmemiş ama sizin çoktan fark ettiğiniz bir içgörü var mı? Bize bir reklamcı gözüyle gündelik hayatımızın fark etmediğimiz bir gerçeğini söyler misiniz?
İçgörü kelime manasıyla baktığımızda içi görmek gibi bir yere geliyor. Bu yüzden içi görmek dediğimizde de ister istemez yine kendini bilmek kavramının kıyılarına vuruyor zihinsel dalgalarımız. Temelde insan için belirli duygu grupları var. Farklı bakış açılarına göre 6, 7 veya 8 gibi görünüyor. Bunları antropoloji, biyoloji ve psikoloji temellendiriyor. Burada sorunun bağlamından kopmamak için detaya girmeyeceğim. Sorunun bağlamından bakarsak, bir de bu temel duygulardan açılan geniş bir duygucuklar spektrumu var. Bunun sayısı binleri bulabiliyor. Şöyle hayal edin, ‘tiksinme’ bir temel duygu. Ama tiksinme kaynaklı öfke bir eşleşme. Ama temel duygu değil. Eğer duyguların karmaşık dünyası üzerine eğilir, duygu ve düşüncenin temel farklarına hakim olursak böylece ne yapmış oluruz? İnsanı daha iyi anlar, daha iyi analiz edebilir ve sonraki davranışlarını tahmin edebiliriz. Bunları yapabildiğinizde de yazacağınız reklam filminde duygusal bir hikayeyi çok daha akışkan bir şekilde kaleme alırsınız. Çünkü baktığımız ama göremediğimiz açıyı görmüşsünüzdür. Reklam filmlerini daha da cazip kılan filmin sonundaki izleyiciyi şaşırtma efekti de bundan başka nedir ki? Kafamda saç kalmayana kadar (ki maşallah bu konuda genetiğim iyi gibi) tekrar edeceğim: Kendini, insanı, hayatı tanı. Sıralama böyle. Sıralamayı değiştirmeye çalışma. Ona senin benim gücümüz yetmez.
Bugünün Türkiye’sinde yaşayan insanların henüz bir reklam kampanyasına dönüşmemiş içgörüsü? Bu soruya şuradan bakıyorum: İçgörü çok genel bir kavram olduğu için ‘İçgörü ne hakkında olmalı?’ sorusunu da beraberinde getirdiğini düşünüyorum. Hadi çok geniş bir açıda bakalım ve benim gördüğüm en büyük sorunumuzu dillendireyim. Çünkü içgörüler de mütemadiyen bu karşıtlıklarda saklı oluyor. Benim için en büyük sorunumuz: Kutuplaşma. Ekonomiyi en büyük sorun zannetmemiz ise işin kolayına kaçmak. Çünkü ekonomi ile ilgili ezber ve beylik sözleri her zaman duyuyoruz. Ama konu ‘kutuplaşma’ gibi bireysel bir noktaya gelince bir anda suspus olabiliyoruz. Kendinden başlamak o yüzden zor ve ben o yüzden bütün röportaj boyunca bunu vurguladım. Bence bu bulanık sular, çok derin içgörüleri de barındırıyor. Ben Türkiye’de yaşamak üzerine inşa edilen işlevsiz şikayet kültürüne biraz takığımdır. Bunu yakın çevrem iyi bilir. Bence en fark edilmemiş içgörü, en zor şartlarda olsa dahi bu topraklara göz dikenlere ‘Geldikleri gibi giderler’ diyen bir kudretin evladı olmamıza rağmen bugün şikayet, yakınma ve patinaj kültürüyle ‘Fırsatımız olsa da bu topraklardan gitsek’ zihniyetini taşımaktır. Yankı odalarımız bizi yalnızlaştırıyor ve bizi kandırıyor. Yankı odaları, Amerika’da seçim sonuçlarını manipüle etti. Senin benim hayatlarımızı mı manipüle etmeyecek?
Sorunun son kısmı da ‘Gündelik hayatta fark etmediğimiz bir gerçek söyler misiniz?’ idi. Söyleyeyim efendim. Gün diye bir şey yok. Günleri biz icat ettik. Saat kavramını biz organize ettik. Gündüz, gece ve bizim sirkadyen ritmimiz var. Mutlu olmak için Cumartesi’leri bekleyerek hayatınızı saçma sapan bir şekilde heba etmeyin. Pazartesi’ler aslında birer Cumartesi’dir. Cumartesi’ler de Pazartesi. Anda kalma egzersizleriyle bunu daha derinden deneyimlemenizi öneririm.
Bir fikrin gerçekten iyi olmasıyla bizim artık onun üzerinde çalışmayı bırakacak cesareti göstermemiz aynı şey değil. Sizce mükemmeliyetçilik hangi noktada işini iyi yapma arzusundan çıkıp insanın kendisine eziyet etme biçimine dönüşüyor? Sizin hâlâ unutamadığınız, keşke biraz daha uğraşsaydım dediğiniz bir iş var mı?
Mükemmeliyetçilik üzerine kitabımda özel bir bölüm ayırdım. Bugün yapay zekanın sağladığı imkanlarla vasat altı işlere şahit oluyoruz. Hani yapay zeka her şeyi daha kolay ve daha nitelikli yapacaktı? Pek öyle olmuyor gibi, ne dersiniz? Bu ne yaman çelişki anne? demiş bir şarkısında Ahmet Kaya. Bence yaman çelişkilerimizi karşımıza alıp biraz sohbet etsek fena olmayacak. Bir fikrin daha iyi olması için çabalamak bence ana sorumluluğumuz. Duracağımız yeri bilmek ise farkımız. Ertesi günkü sunum için bir gece önce sabahlayan ekipler (sistemsizlik), müşterinin bir dakika bile görmeyeceği draft slaytlar için sabahlara kadar revizyon yiyor. Mükemmel kelime anlamıyla tamamen olmuş, gidecek yolu kalmamış demek. Yani mükemmel olmak eşittir bir anlamda ölmek. O yüzdendir ki mükemmel olamayız ve olmamalıyız. İyiyi daha iyi yapmak başka şeydir, mükemmel için iyiyi harcamak başka bir şey. Kitaptan spoiler vermek istemiyorum fakat mükemmeliyetçilik çok iyi bir ajan gibi hareket eder. Kılıktan kılığa girer ve ortamlara sızar. Siz onu fark etmezsiniz. Bazen eleştirmek, bazen yargılamak, bazen küçümsemek, kaçınmak, savunma mekanizması, açığını kapatmak gibi farklı kostümlerle ortama girer. Size başka bir kimlikle yaklaşır ve sonunda suyunuza arseniği damlatır. Mükemmeliyetçilikten kurtulmak için biraz yavaşlamamız gerek. İşlere daha gerçekçi bir perspektiften, elimizdeki imkanlar dahilinde yaklaşırsak daha çözüm odaklı olabilir. Buna 1 kişiden sürekli 3 kişilik performans beklemeyerek başlayabiliriz.
Keşke biraz daha üzerinde dursaydım dediğim bir işimi spesifik olarak söyleyemeyeceğim fakat bu kitabı yazma motivasyonumu sağlayan ruhumdaki çentiklerden biri geç kalmış hissetmek idi. Bu his de keşkeyi içinde bir tutam barındırıyor. Senaristlik yönümü daha profesyonel bir kariyer yönetimiyle reklamcılığın dışında da var etmeyi daha çok isterdim diyebilirim. Belki dizi belki sinema belki tiyatro belki klip… Bir şekilde daha bir senarist kimliğimle yapılandırılmış bir kariyerim olsaydı diyorum arada. Hiç de geç olmadığının da farkındayım. Short But Long da zaten bunun bir dışa vurumu. Bu cevabımın belki mükemmeliyetçilikle direkt bir bağlantısı yok fakat tercih önceliklerimizi iyi seçmemiz hakkında arkamızdan gelenlere bir ipucu olabilir.
Usta-çırak ilişkisi ve yapay zekâ çağında insan
Bir bölümünüzün başlığı “Zamana Yenik Düşmesin: Usta-Çırak İlişkisi”. Eskiden bir mesleği öğrenmek, biraz da bir insanın yanında yetişmek demekti. Şimdi birkaç video izleyip yapay zekâya doğru komutu verdiğimizde pek çok işi yapabileceğimizi düşünüyoruz. Sizce yeni kuşaklar bilgiyi daha hızlı edinirken mesleğin hangi görünmez tarafını öğrenme fırsatını kaçırıyor?
Bilgiyi hızla edinirken mesleğin öğrenmeyi kaçırdığımız fırsatı: Hakikat. Bakınız, bilgi çağındayız ve bilgi paçalarımızdan akıyor sosyal medya sayesinde. Ama bilginin bir adım ötesi gerçekle ve gerçeğin de zannımca bir adım ötesinde bir yerlerde duran hakikat ile ne kadar ilgiliyiz? Az önce “Sizce gerçekten bir şey bilmekle biliyormuş gibi görünmek arasındaki çizgiyi ne zaman kaybettik?” diye bir soru sormuştunuz. Şu an cevaplamakta olduğum soru da, bu örnek verdiğim önceki sorunuz da ve bu tip çağın fırsatçılığına dair türetilebilecek birçok soru da sanıyorum ki fırsat zihniyle yaşadığımız gerçeğine çıkıyor. Fırsat zihni kavramı benim zaviyemden nedir, şöyle açayım: biz insanlar yarı primat tarafımızla hızlı kazanç sağlamaya, bir an önce köşeyi dönme dürtüsüne teşneyizdir. Bu örneği hep veririm yakın çevrem bilir: Nöro bilimsel olarak 3 dakika bekleyemeyip araç kuyruğunun en başına geçerek kaynak yapmaya çalışan bir sürücünün beyniyle, kariyerinde bir an önce yükselmek için kadim öğretileri reddeden beyin aynı mekanizmayla hareket eder. Bu zihin yapısı için çiğnemek yerine yutmak vardır. Biz reklamcılar tüm satış ve pazarlama kampanyalarımızı primat beyinle düşünen tüketiciye yaparız. Yoksa hiç kimseye fırsat zihninde yaşamıyorsa 3 diş macununu alana 1’i bedava diye satıp stok yaptıramazsın. Fırsat zihni ne yazık ki sektörümüze de bu çabuk ve dayanaksız title bombardımanı ile yansıdı. Dijitalleşmeye başlayan dünyaya doğan bebekler 20’li yaşlarını aştı ve sektöre girmek istedi. Fakat hayat deneyimlerini ören nöral ağlar ve sosyal ilişkiler, sektörün sert yamaçlarında yürümek için hazır mıydı? Değildi. Sorunuzun bağlamı da buraya varıyor: Usta-çırak ilişkisi sabır ve zorlanma gerektirir. Geçen günlerde tam bu konuda kıymetli ustalarımdan Sami Kubuş ile bir sohbetimiz oldu. Dedi ki “Özgür, usta çırak ilişkisinde usta çırağa teknik bir şeylerden çok davranışsal, ahlaki ve etik şeyler öğretir.” Benim yakalayamadığım bir açılımdı. Bu sorunuzun cevabını, bana o gün bir başkası vermiş. İyi ki can kulağıyla dinlemişim. Ez cümle demek istediğini düşündüğüm pırıltı şu: bir usta eğer yapay zeka ya da teknolojik bir aygıt olursa size nasıl’ı çok kolayca öğretebilir. Ama neden’ini öğretmesi kolay değildir. Nasıl ki medeniyetler insanın insana aktardığı kültürel miras ile oluştuysa, bugün reklamcılığın mirası da bir kültürel aktarımla gelişecektir. Müzeler neden inşa edildi? Bize artık kullanılmayan köhne bir takım eser ve nesneleri göstermek için mi? Tabii ki hayır. Sen bugün sektörün canlı kanlı hali hazırda işlerin başında olan biri olarak (bu bahsettiğim profil var) 40 yaşını aşmış reklamcıları pörsümüş olarak görüyorsan vay bizim sektörümüzün haline. Tüm bu gözlemlerin ışığında iki dileğim var diyebilirim. Birincisi, sektöre yeni giren arkadaşlarımızın, çırak olmadan usta olma dürtülerini yeniden gözden geçirmelerini dilerim. İkincisi de sektördeki karar mercilerinin belirli bir yaşı aşmış insanların tecrübelerinden daha fazla istifade etmesini. Bugüne kendini taşıyabilen birçok pop müzik şarkıcısı (bugünün divaları) o dönemin yetkin şarkıcılarının arkasında her konser geri vokal olarak beklerlerdi. İsteyen bu isimleri bir araştırsın. Konser sahnesinde kendilerine ya bir şarkı söyleme şansı tanınırdı ya da hiç tanınmazdı. İşte bu isimler bu sabır ve zorlamayla doğdu. Hemen bir single yapayım diyerek değil.
Yapay zekâ reklamcılığın geleceğini tartışırken sürekli karşımıza çıkıyor.
Ama ben başka bir şeyi merak ediyorum. Bir gün yapay zekâ sizden daha iyi slogan yazarsa, daha yaratıcı kampanyalar bulursa hatta sizin üslubunuzu sizden iyi taklit ederse Özgür Güven’i hâlâ vazgeçilmez kılacak şey ne olur? Bir yaratıcı insanın taklit edilemeyecek tarafı gerçekten var mı?
Harari’den Kurzweil’e, Bostrom’dan Harris’e birçok üstün zeka, bu konular üzerine bir yerlerde kelamlar ediyor ve ben de bunları okuyorum. Bu sıra dışı zihinlerin hepsi, yapay zekanın geleceği ile ilgili bir analizde bulunurken buluştukları ortak küme bilinmezlik oluyor. Bilmiyoruz efendim, kitabımda da yazdım bugün yapay zekanın gelişim hızının süpersonikliği karşısında biyolojik ve kültürel olarak çaresiz görünüyoruz. Harari özetle bizi hackliyor aman dikkat diyor, Kurzweil ‘biyolojik olarak ölümsüzlüğün anahtarı olabilir’ diyor, Bostrom daha da ileri gidiyor biyolojik sonumuz olacak gibi diyor, çıkıyor oradan Harris ‘bizim irademizi dinamitliyor’ diyor. Bu bahsettiğim isimler, dünyanın sezgisel ve deneyimsel olarak en özel insanları arasında. Şimdi biz Türk reklamcılığı olarak yapay zekayı nasıl yorumlayacağız? Böylesine büyük bir devrime karşı doğru pozisyonu nasıl alacağız? Bunu bilen varsa beri gelsin, ben şahsen hiç bilmiyorum. Sadece bu konuda da insanın yaradılışına sırtımı yaslamak istiyorum.
Yapay zekâ bugün benden iyi’ sloganlar yazabiliyor, senaryolar üretebiliyor. Bu apaçık bir gerçek. Fakat konumuz bu mu? Bence değil, işte sorunun cevabına bu kadar felsefik, futuristik ve entelektüel bir yerden yaklaşmam bu yüzden. Varsın benden iyi slogan yazsın ne fark eder? Zaten sektör senden iyi slogan yazan, fikir bulan bir insan organizmasını da senin yerine işe alıyor. Yapay zekaya henüz kaptırmadığımız bazı insani özelliklerimiz var. Bu özellikler 300.000 yılda şekillendi. (belki daha fazla). Yapay zeka ise şu an 3-5 yaşında diyebiliriz. Bu kadim farkın bize fısıldadığı hakikat ile ilgileniyorum. Sezgilerim, tahmin edilemez ve öngörülemez düşüncelerim, dünyanın en büyük mucizesi olan beynim, korkularım, kaygılarım, algoritmaları alt üst edebilecek hırslarım, arzularım, farkındalıklarım, dengesizliklerim, kaotikliğim ve modellenmesi pek mümkün olmayan kadim hikaye anlatıcılığımla benim izim Özgür Güven’in değil yüzbinlerce yılda evrimleşmiş insanın izidir. Ben değilim konu, sen değilsin. Konu insanın kopyalanamaz ortak var oluş hikayesi. Homo Sapiens, Bilge İnsan anlamına geliyor. Hadi o zaman gelin bilgeleşelim ve eğer yapay zekayı ‘daha ucuza daha hızlı iş yapmak’ kadar sığ bir yerden tanımlamıyorsak, insanın kadim hikayesine yatırım yapmaya devam edelim.
Toplantılar, reddedilmek ve geride kalan
Kitapta “Toplanma Virüsü” diye bir başlık var. Okurken insan ister istemez kendi toplantı takvimini düşünüyor. Sizce neden çalışmaktan çok çalışıyormuş gibi görünmeye zaman ayırıyoruz? Bir toplantının gerçekten gerekli olduğunu nasıl anlarız? Ve yıllardır söylemek isteyip de söyleyemediğiniz, toplantı odalarına asılacak tek bir cümle seçseniz ne yazardınız?
Çalışmaktan çok çalışıyormuş gibi görünmeyi seviyoruz. Çünkü insanız 🙂 Hiçbir zürafa, daha fazla ot yiyormuş gibi görünmek için daha fazla çaba harcamaz. Biz harcarız çünkü insanız. İnsanı tanıma yolculuğuna çıkmaya niyet ettiğim ilk günlerde öğrendiğim ‘sosyal onay’ kavramı bu tezat ile yakından ilintili. Burada iki farklı davranış tipi gözlemliyorum. Bunları önce kendimde gözlemleyip elimden geldiğince üzerine çalıştığımı belirtmeliyim. Namluyu kendime çevirdiğimde gördüm ki hem çok çalışmaktan, arka arkaya toplantılardan büyük bir haz alıyorum ve kendimi daha işe yarar, daha sosyal onay alabilen, daha değerli ve önemli hissediyorum. Ama olay burada bitmiyor. Aynı zamanda da sürekli bu yoğunluktan şikayet ediyorum. Livaneli’nin kitabında örneklendirdiği develerin dikenli bitkileri yerken aldıkları yoğun haz sırasında kan kaybından öldüklerini fark etmediklerini anlatır. Nefis bir analoji. Ben de baktım ki hem yoğunluktan kendimi değerli hissettiren o illüzyon hazzı alıyorum ama hem de yakınıyorum. Dikenli bitkiyi şapurdata şapurdata yiyorum ama kan da kaybediyorum. Sonra ilgili meditasyonlar ve zihinsel egzersiz pratikleriyle bu açmazımı elimden geldiğince çözdüm. Bence en büyük sorun burada: Toplantılardan ve yoğunluktan kendimize biçtiğimiz var oluşsal vitrin bize değerli hissettiriyor. Ama Kemal Sayar üstadın da söylediği gibi “Bedenlerimiz koşarken ruhumuz geride kalıyor.”
Gereksiz toplantı zincirinin ilk belirmeye başladığı dönem bence pandemi oldu. Baktık ki online olarak işleri götürebiliyoruz, irili ufaklı her konu için toplanmaya başladık. Bir toplantının gerekli olup olmadığını anlamanın formülleştirilmiş yollarını kitabımın ilgili bölümünde anlattım. Hiçbiri bilimsel bir gerçek değil. Sadece tecrübelerimle şekillenen naçizane öneriler gibi düşünebiliriz. İzninizle bu sorunun benim açımdan nasıl cevaplandığını merak edenleri, kitabıma davet ediyorum.
Gelelim sorunun en eğlenceli yerine. Söylemek isteyip de söyleyemediğim, online bir toplantı odasının duvarına asılacak tek cümle ne olabilirdi? Hmm, sanırım şu yerinde olurdu: ‘Bu toplantıyı online olmasa da bir yerde toplanıp yapar mıydık?’
Bir fikir reddedildiğinde bazen yalnızca yaptığımız işin değil, kendimizin reddedildiğini hissediyoruz. Siz bu ayrımı yapmayı ne zaman öğrendiniz? Bugünkü Özgür, mesleğe yeni başlayan ve ilk büyük hayal kırıklığını yaşayan Özgür’e ne söylerdi?
Şahsi hikayemde en son öğrendiğim hakikatlerden biri bu oldu. Bu konudaki fevri tavrımın golünü yemişliğim vardır. O dönemler defansım çok açık veriyordu, şimdi ise biraz daha birbirini tanıyan oyuncularla oynamaya çalışıyorum. Yaptığımız işin reddedilmesi, yaptığımız işe olan inancımızı sarsmamalı. Karşımızdaki hiç kimse bir usta da olsa kusursuz değil. Konu, doğru donörle doğru organı eşleştirmek gibi. İki tarafın niyeti iyi de olsa bazen eşleşme olmayabiliyor. Ben yaptığım işlerin reddedilemeyecek kadar iyi olduğuna inandığım dönemlerden geçtim. İşime aşık olmak gibi bir kreatif tuzağa ziyadesiyle düştüm. Hep söylediğim gibi 20 ve 30 yaşlarını deneyimleyen birinden bugünkü tavrımı beklemem gerçekçi olmaz. Ona haksızlık etmiş olurum. Fakat yine de kendimi bir erken uyarı sistemi gibi konumlandırıyor ve deneyimin sadece yaptığımız doğruları değil yaptığımız yanlışları da aktarmaktan geçtiğine inanıyorum. O sebeple reddedilen, onaylanmayan, beğenilmeyen, sıradan bulunan işlerimiz olduğunda bunu kişisel değil mesleki olarak karşılamalıyız. Tabii ki kitabımda da değindiğim üzere burada liyakat konusu da devreye girer. Kim reddediyor? Hangi gerekçeyi sunuyor? Ben bu fikre yükselmedim seviyesinde bir yerden mi sana yaklaşıyor yoksa kreatif ya da stratejik bir tatmin edicilik sağlıyor mu? Tüm bunlar bizim zihnimizin içinde şekilleniyor. O sebeple işimizi yaparken zihnimizin bağırdıklarıyla olageleni iyi ayırt edebilmemiz gerekiyor. Ben bu ayrıma 30’lu yaşlarımın ortalarında vardım. Kişiselleştirmek, zihinsel bir tuzak. Bu kavram üzerine ayrıca çalışmamız bizim hayrımıza olur diye düşünüyorum.
İlk hayal kırıklığım sanırım istifa kararı alıp bu kararın doğruluğuna çok inandığım bir deneyimdi. Ajans adı vermeyeceğim. Ama oldukça mazide kalmış bir deneyim. İstifa etme kararı aldım ve içimde yetişkinleşememiş çocukça bir özgüven vardı. İçimden ‘Bir istifa edeyim de görsünler benim boşluğumu, anlasınlar değerimi’ diye naralar atarak kendimi gaza getiriyordum. İstifa ettim. Bir baktım ki hiç umurlarında olmadı. Gayet de güzel işler yapmaya devam ettiler. Belki istifa kararım doğruydu ama o kurduğum hayal, yüzüme sert bir tokat gibi çarpmıştı. O günkü Özgür’e özşefkatle yaklaşır ve şunu söylerdim: ‘O günün gerçekliğinde elinden gelenin en iyisini yapmış olmalısın. Muhakkak bugün tam hatırlamadığım bir şeyler yaşandı ve sen çok zorlandın. Ergenleşen bir düşünce setiyle kendini bir hayal aleminde gördün. Sorun yok dostum. Yeter ki bugün aynı davranışı tekrarlama. Seni de o ajansı da affettim bile. Hadi gel bi’ kahve içelim.’
Kitabın sonlarına doğru gerçek kampanya hikâyelerinizi anlatıyor, ardından çocukluk, adanmışlık ve hatta ölümsüzlük gibi meselelere uzanıyorsunuz. Bu kadar yılın ardından dönüp baktığınızda kariyerinizde sizi en çok değiştiren şey başarılı olduğunuz işler mi, yoksa istediğiniz gibi gitmeyenler mi? Ödüller, unvanlar ve kampanyalar bir gün tamamen unutulsa geriye Özgür Güven’den ne kalsın isterdiniz?
İrili ufaklı yüzü aşkın projede yer aldım. Kiminde fikri bulan kiminde o fikri büyüten kiminde o fikre destek veren ve kiminde sadece o ekibin bir parçası olarak yer aldım. Bu yüzden bir işin sahibi bir kişi değildir. Fakat şu realiteyi de atlayıp hakkaniyet dağlarını yıkmamak gerekir. Fikri masaya getiren ilk kişi olmak denen bir gerçek vardır. Bu kitapta elimden geldiğince masaya getirdiğim fikirleri kullanmaya çalıştım. Bazılarında şaşmalar olduysa affola. İyi niyetimden şüphe duyulmayacağını zaten gayet iyi biliyorum. Gerçek kampanyalara yer verirken bu prensibi hiç göz ardı etmemeye çalıştım. Ama asıl amacım sizin de sezdiğiniz üzere kendi kişisel şovumu yapmak değil gelen brief’ler ve o brief’lere karşı oluşturulacak yaratıcı çözümleri kümeleme’ idi. Kitap içinde Kelime Oyunu bölümü olup kitabın sonunda koskoca bir markanın koskoca bir dönem iletişimini basit ve zekice bir kelime oyunuyla nasıl karşıladığımızın hikayesinin yer alması, tabii ki tesadüf değil. Behance’imde yüz civarı proje var. Behance’ime hiç koymadığım bir o kadar var. Bir o kadar da zihinsel arşivimde var. Bu sebeplerle kitabımı çok sayıda üniversitede ilgili kıymetli akademisyene gönderdim. Oradan bir tepki gelecek mi gelmeyecek mi, onu zaman gösterir. İsterim ki sektöre girecek olan, sektörü sektörün diliyle de öğrensin. Reklamcılık sektörü Türkiye’de bir açmazın içinde. Sektörün abileri ve ablaları olarak bizler çok basit bir evrimsel kuralı göz ardı edebiliyoruz: Sistemi beslersen sistem de seni besler. Kitabımda seçtiğim bu anlatım dili tamamen kasıtlı. Ben hayat değerlerim üzerine çalışmış biriyim. Hayat değerlerim üzerine uzun zamandır yaptığım içsel yolculukta karşıma ısrarla çıkan ve artık benim özüm olduğuna ikna olduğum kavramın adı: Samimiyet. Ben samimi biriyim. Samimiyetin mesafesizlik ve hadsizlik olmadığını zaman bana çok sert tokatlarla öğretti. Dolayısıyla bu kitabın dili de ancak böyle olurdu. Bu kitap benimle bir kafede sohbet etmekle aynı şey. Tek fark göz göze bakamıyoruz. Kitabın ikinci bölümüne gelince, nezdinizde bir kez daha çalıştığım ajansların, markaların, çözüm ortaklarının her birine, her bir paydaşına, ekiplerime, yöneticilerime, patronlarıma, çaycılarımıza kim varsa hepsine çok teşekkür ediyorum. Reklamcılık asla ama asla ben işi değildir. Biz işidir. Böyle bir kitapta özellikle kanlı canlı kampanya ve fikir süreçlerinden ve kişisel hayatımdan örnekler vermek istedim. Her biri yaşandı. Her birini özenle ve bir amaca hizmet edecek işlevsellikte, kitabın konseptiyle bağlantılı olarak seçmeye gayret ettim. Yüzlerce projeyi hayata geçirmiş biri olarak, burada yer veremediğim tüm projeler de benim için anlamlıdır, özeldir ve öğretidir. Böyle bir bakış açısı sizi doğal olarak ölümsüzlük, adanmışlık ve çocukluk gibi konulara taşıyor. Kariyerim boyunca beni en çok değiştirenler hem yaptıklarımın hem yapamadıklarımın ortak bir bileşeni oldu demek en doğrusu olur. Ödüller, kampanyalar ve projeler unutuluyor efendim. En sevdiklerimizin ölüm yıldönümlerini unutuyoruz, çarpıcı bir sloganı da unuturuz. Unutmak ve unutulmak, entropinin bir parçası. Benden geriye kalan ‘gök kubbede hoş bir seda’ olsun dilerim, nefes alıp verme şansının bana bahşedildiği süreyi kendine ve bütüne hizmet etmek için değerlendiren biri olarak son yolculuğuma çıkmayı tercih ederim. Bu kitap da sarsıntılı bir yolculukta başımı koyacağım boyun yastığımdır belki, kim bilir?
Son soruyu kitabın adına yakışır şekilde soralım: Biraz acil, önceliklendirebilir miyiz? Yarın sabah bütün reklam ajanslarının, iletişim fakültelerinin ve yaratıcı ekiplerin aynı anda tek bir alışkanlıktan vazgeçmesini sağlayabilseydiniz bu ne olurdu? Bir de hayatınızın bugünkü brief’ini önünüze koysak Özgür Güven’in artık neyi önceliklendirmesi gerekiyor?
Zor soru. Bir reklam ajansı yapısı hadi ona yöneticisi diyelim şahıslaştırmak için, bir reklam ajansı çalışanı, bir öğrenci ve bir öğretim üyesi. Bir İngiliz, bir Fransız, bir Karadenizli fıkrası gibi oldu. Bu dört paydaşın vazgeçmesini istediğim ilk alışkanlık, asık suratla ortama giriş yapmamaları olurdu. Bir sınıf, bir ajans ya da bir asansör. Bakınız, yüzümüzü asmak için kullandığımız kas gülümsemekten çok daha fazla. Beynimiz de zavallım gerçekle kurguyu ayırt edemediği için (korku filmlerinden korkma sebebimiz) suratımızı asık tutunca basıyor içsel bir yaygarayı. Bu bizimle kalmıyor çevremizin de modunu düşürüyor. Gülümseyiniz. Tıpkı bir Instagram fotoğrafına poz verirkenki gülüş pozunuz gibi gülümseyiniz. Gülümsemek içinizden gelmiyorsa içinize doğru bir yolculuk sizi bekler.
Hayatımın bugünkü brief’i, neyi önceliklendirmem gerektiği bana hepimizin yakından tanıdığı bir fizik dehasının cümleleriyle fısıldıyor: Hayat ya her anıyla bir mucizedir ya da hiçbir şey mucize değildir. Mucizeyi kaçırma.
Özgür Güven’le yaptığımız bu sohbet bir reklamcının anılarından çok, işini ve hayatını yeniden gözden geçirmeye cesaret eden bir insanın notlarına dönüştü. Söylediklerinin özü belki de tek bir cümlede saklı: Reklamcılık bir “ben” işi değil, bir “biz” işi.
Toplantıdan toplantıya koşarken, bir fikir daha reddedildiğinde ya da yapay zekânın hızına yetişmeye çalışırken bu röportajdan aklınızda bir soru kalsın istiyoruz: Bugün neyi önceliklendirmem gerekiyor? Güven’in dediği gibi gülümseyerek başlamak iyi bir ilk adım olabilir.
©mümkün dergi
Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları Yuka Ajans Yay. ve Org. Tic. Ltd. Şti.’ye aittir. Köşe yazısı/haberin tamamı ya da bir kısmı kaynak gösterilmesi ve/veya habere aktif link verilmesi halinde dahi kesinlikle kullanılamaz.
Ayrıntılar için lütfen tıklayınız.
