Kurban Bayramı, zâhirde bir kesim günüdür; bâtında ise bir teslimiyet töreni… Hz. İbrahim’in elindeki bıçak yalnızca oğlu İsmail’e değil, bütün insanlığın kendi içindeki “sevgili olan her şeye” doğrulmuştur. Kâinat sahnesinde sergilenen bu büyük hâdise, tek bir sorunun etrafında döner:

“Sevdiğin şey ile Allah arasında kaldığında elini nereye uzatırsın?”

Sûfîler bu kıssayı yalnızca tarihî bir olay olarak değil, her insanın kendi içinde yaşadığı sürekli bir muhasebe olarak okumuşlardır. Çünkü her kalpte bir “İsmail” vardır. Bizi Allah’tan uzaklaştıran, bize kendimizi sevdiren, varlığını “ben” sandığımız bir bağ… Kimi zaman bir makam, kimi zaman bir insan, kimi zaman övgü arzusu, kimi zaman da benliğin kendisi…

Tasavvuf ehline göre asıl kurban, insanın iç dünyasında gerçekleşir. Çünkü hakiki mesele yalnızca bir hayvan kesmek değildir, insanın kendi nefsini, hırslarını, kibrini, öfkesini ve Allah’tan uzaklaştıran yönlerini teslim edebilmesidir.

Kurbanın Hakikati: İçteki Putun Kesilmesi

“Ben cinleri ve insanları yalnızca bana kulluk etsinler diye yarattım.”

(Zâriyât, 56)

Tasavvuf geleneğinde kurban dört katmanda ele alınır. Şeriat katında usulüne uygun bir kurban kesmek; tarikat katında iradeyi Allah’a teslim etmek, hakikat katında benlik iddiasından vazgeçmek; mârifet katında ise “kesen” ile “kesilen”in aynı hakikatin iki yüzü olduğunu idrak etmektir.

Sûfîler, Hz. İbrahim’in kıssasını “kalpteki putların kırılması” olarak yorumlar. Çünkü insanın hayatında Allah’tan daha çok bağlandığı, korktuğu ya da vazgeçemediği her şey bir çeşit içsel put hâline gelebilir. Kimi insan için bu makamdır, kimi için para, kimi için ego, kimi için kontrol etme arzusu, kimi için de insanların sevgisini kaybetme korkusu…

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî’de Hz. İbrahim’in bıçağının İsmail’i kesmediğini söyler; çünkü o bıçak Allah için savrulmuştur. Allah için yapılan şey yıkım değil, dönüşümdür. Kurbanın sırrı burada saklıdır: Kesilen şey yok olmaz, başka bir hâle geçer. Kurbanlık koç da bu dönüşümün sembolüdür. Nefsin kibri koça dönüşür ve kesilir; Hakk’a ait olan öz ise korunur. Aslında kesilen İsmail değil Hz. İbrahim’in içindeki “benim” duygusudur.

Hz. İbrahim’in en sevdiği şeyi Allah’a teslim etmeye yönelmesi, sûfîler tarafından “fenâ” yani kişinin kendi benliğinden geçmesi olarak görülür. Çünkü insan bazen yalnızca sevdiği şeyleri değil, kendi “ben”ini de bırakmak zorundadır. Tasavvufun temel meselelerinden biri de budur: “Ben” dediğin şeyin içinde ne kadar Allah var?

İbn Arabî şöyle der: “Varlığından geç ki var olasın; yokluğunu feda et ki gerçek varlığa kavuşasın.”

Tasavvuf yolundaki sâlik de benzer aşamalardan geçer. Önce dış putlardan arınır: makam, övgü, güç, gösteriş… Sonra iç putlarla yüzleşir: kibir, haset, kontrol arzusu… Ve sonunda en gizli puta ulaşır: benliğe duyulan bağlılık…

Teslimiyet: İslâm’ın Özündeki Sır

“İslâm” kelimesinin kökünde “selm” vardır: barış, esenlik ve teslimiyet… Müslüman; iradesini, sevgisini, korkularını ve yönelişini Allah’a teslim eden kişidir. Ancak bu teslimiyet ruhsuz bir boyun eğme değildir. Aksine, insanın gerçek özgürlüğüne açılan kapıdır. Çünkü kim Allah’a teslim olursa, diğer her şey karşısında özgürleşir. Tasavvufta bu hâl “fenâ” kavramıyla açıklanır. Fenâ; nefsânî arzuların, benlik iddiasının ve “ben” merkezli algının çözülmesidir. Fenâdan sonra gelen “bekâ” ise Allah ile diriliştir.

Hallâc-ı Mansûr şöyle der: “Teslimiyet, teslim edecek bir ‘ben’in kalmadığı andır.”

Bu söz ilk anda paradoks gibi görünür; fakat tasavvufun en derin sırlarından birini taşır. Gerçek teslimiyet, kişinin artık “ben yapıyorum” diyemediği yerdir. Çünkü “ben”, Hakk’ın huzurunda erimiştir.

Hz. İbrahim bıçağı uzattığında artık ortada yalnızca saf teslimiyet vardı. Ne “baba” vardı ne “oğul” … Yalnızca ilâhî iradeye açılmış bir kalp…Kur’an’da Hz. İbrahim “Halîlullah” yani Allah’ın dostu olarak anılır. Dostluk, karşılıklı bir yakınlıktır. Allah, dostuna kendi sırlarını açmış; dost da kendindeki her aidiyeti O’na iade etmiştir. Hz. İbrahim’in hayatındaki sınavlar dikkatle incelendiğinde bir arınma zinciri görülür:

• Önce putları kırdı: dışarıdaki sahte ilahlardan uzaklaştı.
• Sonra ateşe atıldı: korkuyla sınandı.
• Ardından Hacer ve İsmail’i çölde bıraktı: dünyevî bağlardan soyundu.
• Son olarak oğlunu kurban etmeye yöneldi: kalbin en derin bağını Allah’a teslim etti.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bu hâli şöyle anlatır: “Halîl, sevgilisinin hâline girdi; artık ateş ona gül bahçesi oldu.”

Nefsin Kurbanı ve Büyük Cihad

Tasavvuf geleneğinde nefsin mertebeleri anlatılır: nefs-i emmâre, nefs-i levvâme ve nefs-i mutmainne… İnsan bu yolculukta kendi içindeki karanlıkla yüzleşir. Nefs-i mutmainne makamına ulaşan kişi ise şu ilâhî hitaba muhatap olur:

“Ey huzura ermiş nefis! Rabbine dön; O senden razı, sen de O’ndan razı olarak…”

(Fecr, 27–28)

İşte hakiki kurban budur: Nefsin muhalefeti bırakıp “Rabbim, emret” diyebilmesi… Mevlânâ da insanın dışarıdaki kurbandan önce içindeki nefsani arzuları kesmesi gerektiğini vurgular. Ona göre insanın kibri kesilmeden, öfkesi yumuşamadan, kalbi arınmadan hakiki yakınlık oluşmaz. Çünkü kurbanın özü “yakınlaşmak”tır. Kurban kelimesi Arapçada “kurb” kökünden gelir ve Allah’a yakın olmayı ifade eder. Bu yüzden tasavvufta bayram, sadece yeni kıyafetler giymek ya da sofralar kurmak değildir. Bayram; kırgınlıkları bırakabilmek, kalbi hafifletebilmek, affedebilmek ve insanlara merhametle yaklaşabilmektir. Nefsin yüklerinden arınabilen kişi için her teslimiyet bir bayrama dönüşür.

Kurban Canilik Değil, Merhamet ve Paylaşım Bilincidir

Kurban ibadetine yalnızca dışarıdan bakıldığında mesele bazen sadece bir hayvan kesme eylemi gibi algılanabiliyor. Oysa İslam’da kurbanın özü şiddet ya da canilik değildir; teslimiyet, paylaşım, merhamet ve sorumluluktur. Kurbanı doğru anlayabilmek için onun hangi niyetle ve hangi bilinçle yapıldığına bakmak gerekir.

Öncelikle İslam’da hayvana eziyet etmek açık şekilde yasaklanmıştır. Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed, hayvanlara merhamet edilmesini öğütlemiş; onları aç bırakmayı, korkutmayı, gereksiz yere acı çektirmeyi büyük bir yanlış olarak anlatmıştır. Hatta hadislerde, kesim sırasında hayvanın başka bir hayvanın yanında kesilmemesi, bıçağın önceden bilenmesi ve hayvana korku yaşatılmaması gerektiği özellikle vurgulanır. Bu yaklaşım bile meselenin vahşet değil; mümkün olan en merhametli biçimde ibadeti yerine getirmek olduğunu gösterir.

Tasavvuf ehli de kurbanın özünü “can almak” üzerinden değil, “nefsi terbiye etmek” üzerinden açıklar. Çünkü kurban ibadetinin merkezinde insanın kendi bencilliğinden çıkması vardır. Bayramda kesilen kurbanın eti yalnızca kişinin kendisine ait değildir; ihtiyaç sahipleriyle paylaşılır, sofralara bereket ve dayanışma taşınır. Yani burada amaç zarar vermek değil; paylaşmayı, şükretmeyi ve sahip olunan nimetin yalnızca kişiye ait olmadığını hatırlamaktır.

Aslında kurban fikri yalnızca İslam’a da ait değildir. İnsanlık tarihi boyunca pek çok medeniyette insanlar şükürlerini, bağlılıklarını, korkularını ya da minnetlerini bir adak ve kurban aracılığıyla ifade etmiştir. Çok eski uygarlıklardan itibaren kurban, insanın kendinden daha büyük bir güce yönelme biçimlerinden biri olmuştur. İslam ise bu anlayışı putperest ritüellerden arındırıp tek bir merkeze, Allah’a yöneltmiş; aynı zamanda ona merhamet, paylaşım ve toplumsal dayanışma boyutu kazandırmıştır.

Modern dünyada insanlar çoğu zaman eti market raflarında gördüğü için, etin kaynağıyla bağ kurmadan yaşayabiliyor. Ancak günlük hayatta tüketilen etin büyük bölümü de zaten hayvan kesimiyle elde edilir. Kurban Bayramı’nda yapılan şey ise bunu bilinçsiz tüketim hâline getirmek değil; ibadet, sorumluluk ve paylaşım bilinciyle gerçekleştirmektir.

Bugün Kurban Bayramı’nı eleştirirken bazen insanların hayat gerçekliği de unutuluyor. Çünkü bu ülkede gerçekten kaç kişi bayramı et yiyebilmek için bekliyor… Belki aylarca evine et girmeyen insanlar var. Çocuklarına uzun süre sonra ilk kez doyurucu bir sofra kurabilen aileler var. Kurban yalnızca bireysel bir ibadet değil; aynı zamanda sosyal dayanışmanın da bir parçası. Zaten kurban etinin büyük kısmının paylaşılması ve ihtiyaç sahiplerine dağıtılması bu yüzden önemlidir.

Nitekim Kur’an’da kurban için şu anlam vurgulanır: “Onların ne etleri Allah’a ulaşır ne de kanları. Allah’a ulaşan yalnızca sizin takvanızdır.” Yani Allah’ın istediği şey kan değil; bilinçtir, niyettir, takvadır.

Her Sabah Yeni Bir Kurban Sabahıdır

Tasavvuf, Kurban Bayramı’nı yılda bir kez gelen bir ritüel olarak görmez. Her sabah yeni bir kurban sabahıdır. Her namaz bir teslimiyettir. Her “Allahu Ekber” sözü, elde tuttuğumuz her şeyin Allah’ın büyüklüğü karşısında küçüldüğünü hatırlatır. İnsan hem kurban ibadetini yerine getirir hem de asıl kesmesi gereken şeyin kalbindeki sertlik olduğunu hatırlar. Çünkü gerçek niyet yani yakınlık, sadece elin yaptığıyla değil; kalbin dönüşmesiyle oluşur. Eğer insan kurban kesip hâlâ merhametsiz, kibirli ve vicdansız kalıyorsa, ibadetin ruhunu kaçırmış olur.

Kurban Bayramı’nın özü vahşet değil; paylaşmak, teslim olmak, şükretmek ve kalbi yumuşatmaktır. Belki de asıl mesele şudur: “İnsan neyi Allah için bırakabiliyor, neyi paylaşabiliyor ve neyi kendi nefsinden daha büyük görebiliyor?”

Çünkü bazen insanın Allah’a en çok yaklaştığı an, bir şeyi kazandığı değil; onu Allah için bırakabildiği andır. Ve insan, Hz. İbrahim gibi bıçağı bırakır bir gün… Artık kesilecek hiçbir şey kalmadığında, geriye yalnızca Allah kalır.

“Ve siz O’na döndürüleceksiniz.”

(Bakara, 28)

©mümkün dergi

Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları Yuka Ajans Yay. ve Org. Tic. Ltd. Şti.’ye aittir. Köşe yazısı/haberin tamamı ya da bir kısmı kaynak gösterilmesi ve/veya habere aktif link verilmesi halinde dahi kesinlikle kullanılamaz.
Ayrıntılar için lütfen tıklayınız.