Geç Kalmışlık Hissi: Eskiden Günahkârsın Diyen Ses Bugün Geç Kaldın Diyor
Kitap

Geç Kalmışlık Hissi: Eskiden Günahkârsın Diyen Ses Bugün Geç Kaldın Diyor

Hepimizin içinde bir saat tıkırdıyor. Kimimizde kırkına girmeden yapılması gerekenleri sayıyor, kimimizde bir arkadaşımızın paylaşımına bakıp “sen hâlâ neredesin?” diye fısıldıyor. Hayalini gerçekleştirmiş olanlar bile bu sesten kurtulamıyor. Emre Özarslan’ın yeni kitabı Geç Kalmışlık Hissi, tam da bu sesin peşine düşüyor ve ona cesur bir soru soruyor: Bu ses gerçekten bizim mi?

Neden Böyleyim? Nasıl Değişebilirim? ile bireyin iç dünyasına bakan Özarslan, bu kez bakışını çağa çeviriyor: Jung’un çağın tini ile derinliklerin tini ayrımından, okurlarıyla yaptığı binden fazla görüşmeden ve kendi kırılganlıklarından yola çıkarak geç kalmışlık hissinin kişisel bir eksiklik değil, içinde yaşadığımız düzenin içimize yerleştirdiği bir güvencesizlik olduğunu anlatıyor.

Utançtan kıyaslamaya, yapılacaklar listelerinin zorbalığından ilişkilere sızan kişisel gelişim baskısına, koçluğun sınırlarından kitabın gizli kahramanı Reçel’e kadar uzanan bu söyleşide Emre Özarslan’la, hepimizin bir yerinden tanıdığı o telaşı konuştuk.

Reklam

Kitap çok cesur bir itirafla açılıyor: İlk kitabınız çıkmadan birkaç gün önce, hayatınızın belki de en huzurlu gününde, Köyceğiz minibüsünde panik atak geçiriyorsunuz. En yoğun duygunun korku değil utanç olduğunu yazıyorsunuz. Bu utancı kitabın ilk sayfasına koymaya nasıl karar verdiniz?

İlk kitabım henüz çıkmamıştı, yine de o gün minibüste yeni kitap konularını düşünüyordum. Keyfim yerindeydi. Hiç beklemediğim bir şekilde panik atak geçirince bütün gündemim bu oldu. Önce dehşete düştüm. Atak geçince korku yerini utanca bıraktı. Sonuçta altı yıldır insanlara psikoloji ve felsefe anlatıyordum. Oysa kendi içimde büyüyen tehdit hissini hiç fark etmemiştim. Kendimi sahtekâr gibi hissettim. Demek ki bunca yıl emek harcadığım kimliğim pamuk ipliğine bağlıydı.

Diğer taraftan utancın toplumun bizi biçimlendirmek için kullandığı bir araç olduğunu sık sık yazan biri olarak utandığım için kendime kızdım: Panik atak geçirdim diye neden utanıyordum? Hangi değerimi çiğnemiştim ki? İşte kitap benim için bu bölünmeyle başladı: Hayatından memnun olan da bendim, panik atak geçiren de. Utanan da bendim, utandığı için kendine öfkelenen de. Panik atağımın nedenlerini araştırmaya başladım. Geç kalmışlık hissiyle karşılaştım. Ama her şeyi başlatan utanç duygusu olduğu için onu ilk sayfaya koymaya karar verdim.

Geç Kalmışlık Hissi: Eskiden Günahkârsın Diyen Ses Bugün Geç Kaldın Diyor
Emre Özarslan

“Geç Kalmışlık Hissi ve Şefkatsiz Telaş” yazınız bir milyondan fazla okundu. O yazıda çözümü şefkatte görüyordunuz. Bu kitapta neyi eksik bulduğunuzu fark ettiniz?

O yazıda geç kalmışlık hissinin kaynağını, hayatın tek bir yönde ilerlemesi gerektiği inancında görüyordum. Herkes için ortak bir takvim varmış gibi yaşıyor, sosyal medyada başkalarının en parlak anlarına bakıp kendi hikâyemizi küçümsüyorduk. Oysa bu kadar belirsiz ve seçeneklerle dolu bir dünyada çok yönlü olmak aslında bir avantajdı. Çaresi de şefkatle kendi yolumuza bakabilmekti. Son üç yılda binden fazla okurumla uzun görüşmeler yaptım ve bu açıklamanın eksik olduğunu gördüm. Geç kalmış hissetmeyen neredeyse kimse yoktu. Çocukluk hayalini gerçekleştirmiş insanlar bile gidemedikleri yolların hasretini yaşıyor ve aslında çok az yaşadıklarına inanıyordu. Bu hisse eşlik eden duygular da hep aynıydı: yetersizlik ve değersizlik. Yılların emeğiyle kurulan kimlikler, benimki gibi tek bir panik atakla dağılabiliyordu. Yani asıl sorunumuz güvencesizlikti. Artık “ben buyum” diyemiyoruz. Her an yıkılacakmışız gibi hissediyoruz. Dünya hiçbir şeyi garanti etmediğinde, biriktirdiğimiz hiçbir şey bizi sağlam hissettirmiyor. İlişkiler, sertifikalar, diplomalar, başarılar… Ne biriktirirsek biriktirelim, sepetimiz delikmiş gibi geliyor. Oysa biriktirdiklerimiz orada. Hayatın doğal belirsizliği bir yana, içinde yaşadığımız düzen bu belirsizliği kişisel yetersizlik olarak yorumlamamıza neden oluyor. Böylece çözümü de sürekli kendimizde arıyoruz. Daha da tehlikelisi, bu düzenin içimize yerleştirdiği sesi kendi sesimiz sanıyoruz. Şefkat o sesi yumuşatabilir ama onu neden kendi sesimiz sandığımızı açıklamaz.

“Şefkat o sesi yumuşatabilir ama onu neden kendi sesimiz sandığımızı açıklamaz.”

Jung’un “Çağın Tini” ve “Derinliklerin Tini” ayrımını kitabın omurgası yapmışsınız. Bu kavramlar hiç duymamış bir okura nasıl anlatılır? Bugün Çağın Tini bize ne fısıldıyor?

Jung’un ayrımını bilimsel bir gerçek olarak değil de bölünmüşlüğümüzü en iyi anlatan metafor olarak görebiliriz: Tek bir bedeni yönetmeye çalışan iki ayrı ruh. Çağın Tini, doğduğumuz andan itibaren içine girdiğimiz dönemin sesi. Neyin başarı, neyin değerli, neyin vakit kaybı olduğunu bize o söylüyor; ona uyduğumuz ölçüde takdir görüyoruz ve statümüz yükseliyor. Derinliklerin Tini ise evcilleştirilmemiş, daha eski, hatta bazen karanlık iç sesimiz. Mantıklı ya da tutarlı olmak zorunda değil; rüyalarla, tuhaf hislerle, nedenini bilmediğimiz öfkelerle ve özlemlerle konuşuyor. Ben de bu kitabı yazarken ikisini aynı anda duydum: Derin yanım kitap yazdığı için memnundu, ama öbür yanım çoktan sormaya başlamıştı: “Bakalım kaç satacak?” Jung’a göre ikisi de gerekli. Sorun, bugün çağın sesinin öbürünü tamamen bastırması. Çağın Tini verimlilik ve kişisel gelişim diliyle konuşuyor. Yeterince hızlı değilsek geride kalacağımızı ve yok olacağımızı söylüyor. Her boşluğu bir projeyle doldurmamız gerektiğini emrediyor. Sadece bu sese göre yaşadığımızda ise kendimizi sık sık yabancılaşmış bir hâlde, ne istediğimizi bilmeden ama her şeye yetişmeye çalışırken buluyoruz. Eskiden “günahkârsın” diyen ses, bugün “geç kaldın” diyor.

Geç Kalmışlık Hissi: Eskiden Günahkârsın Diyen Ses Bugün Geç Kaldın Diyor

Cansu karakteri avukatlığı bırakmak istiyor ama siz meslek değiştirmenin tek başına bir şeyi değiştireceğine inanmıyorsunuz. “Patronsuz bir hayat” hayali kuran okurlarınıza ne dersiniz?

Patronsuz bir hayat benim de hayalimdi ve gerçekleştirdim. Ama o hayatın içinde de geç kalmış hissettim. Çünkü geç kaldığımızı söyleyen ses seçimlerimizle ilgilenmiyor. Kırkıma doğru hayalimi gerçekleştiriyorum, “Kırkına kadar ne yaptın?” diye soruyor. Kitap yazıyorum, “daha önce başlasaydın daha iyi yazardın,” diyor, “bak Ahmet yirmi ikisinde yapmış bunu.” Mesleğinde mutlu oluyorsun, bu sefer ilişkilerin konu oluyor. İlişkilerini hallediyorsun, hobilerin üzerinden seni vuruyor.

Bu içsel yargılamayı anlamadan meslek değiştirmek bir işe yaramıyor. O ses yine gelecek ve “Bunun için geç kalmadın mı? Belki de başka bir şeye yatırım yapmalıydın,” diyecek. Koçluk, yoga eğitmenliği, içerik üreticiliği gibi birçok yol var; ama patronsuz bir hayat, güvencesizliği tek başına sırtlanmak da demek. Bu saldırgan iç ses varken güvencesizliği nasıl yöneteceğiz? Zaten içten içe bunu bildiğimiz için erteliyoruz: Cansu gibi birçoğumuz bu seçeneklere bakıp kaçış fantezileri kuruyoruz. Sıra adım atmaya gelince planlar yapıp eğitimler alıyoruz, ama asıl adımı atmıyoruz. Bu arada mevcut işimize de iyice yabancılaşıyoruz. Bence daha doğrusu, iki tarafta aynı anda gerçek adımlar atmak. Yoga eğitmeni olmayı hayal ediyorsanız, hafta sonu tek bir öğrenciyle başlamak. Ama aynı zamanda iş yerinde de kendi doğrunuza biraz daha yaklaşmak. Cansu için bu, istemediği türden davaları reddetmeyi kendine hak görebilmek olabilir. Yani kaçış fantezisini, gerçekten atılabilecek bir adıma dönüştürmek.

İstanbul Kitap Fuarı’ndaki ilk imza gününüzde, sonra da masaların önündeki kuyrukları saydığınızı açıkça yazıyorsunuz. Kıyaslama radarı başarıyla susmuyorsa neyle susar?

Evet, fuarı gezerken masaların önündeki kuyrukları saydım ve bunu yapmaktan hiç hoşlanmadım. Ama elimde değildi, midem kasıla kasıla yaptım. Kıyaslama radarı kapanan bir şey değil, çünkü atalarımız için gruptaki yerini doğru ölçmek hayatta kalma meselesiydi. Bunu da kıyaslayarak yapıyorlardı. O yüzden hiç kıyaslamamayı hedeflemek bence boşuna. Ama kıyaslamaya başka türlü bakabiliriz. Birincisi, kendimizi bütün hayatımızla değil, tek bir rolümüzle kıyaslıyoruz. Kitapta anlattığım Fatih dünyayı gezmiş; ben ona imreniyorum, o da benim okuduğum kitaplara. İkimiz de aynı anda geride hissediyoruz, çünkü birer odamızı kıyaslayıp bütün evimizi yok sayıyoruz. İkincisi, imrenme çoğu zaman neyi istediğimizi gösteriyor. İmrendiğimiz şeye dikkatle bakarsak, içimizdeki bir pusulanın nereyi gösterdiğini görürüz. Ve en önemlisi: Kıyaslamadan duramayız ama nasıl kıyaslayabileceğimizi seçebiliriz. Kendimi Dostoyevski’yle kıyaslayabilirim, bir arkadaşımla kıyaslayabilirim ama kendimle de kıyaslayabilirim. Burada “Her zaman daha iyi bir versiyonun ol” demek istemiyorum. Çünkü kıyas illa ilerlemeyi ölçmek zorunda değil. Dünkü ben, başka ihtiyaçları, başka arzuları, çözmesi gereken başka problemleri olan biriydi. Bugünkü ben başka. Herhangi bir yargı atfetmeden ikisinin arasındaki farklara bakabilirim.

“Kıyaslamadan duramayız ama nasıl kıyaslayabileceğimizi seçebiliriz.”

Tülin’in yapılacaklar listesini “Beklentilerin Zorbalığı” diye adlandırıyorsunuz. Onunla yapılacakları değil yapılanları yazmayı denediniz. Bu yöntem okura neler kazandırabilir?

Yapılacaklar listesi kolayca işlevsel bir araçtan işkence aletine dönüşüyor. Aslında bir dilek listesi olduğunu unutuyor, onu asla bitmeyecek maddelerle dolduruyoruz; zamanla yaptıklarımızın değil, yapamadıklarımızın arşivine dönüşüyor. Tülin’le listeyi tersine çevirdik: Bir gün boyunca ne yaptığını yarım saatte bir yazdı. “Beklentilerin Zorbalığı” adını aslında o listeye verdim. Çünkü listeye baktığımızda bir insanın tek başına sırtlayamayacağı bir yük gördük. Üstelik maddelerin çoğu hiçbir uygulamada iş sayılmazdı: hasta bir anneyi hastaneye götürmek, ergen bir çocukla zor bir konuşma yapmak, sevgilinin moralini düzeltmek. Tülin böylece görünmez emeğini görebildi. “Yetmiyorum” duygusunun yerini “benden, yapabileceğimden çok daha fazlası bekleniyor” fark edişi aldı. Elbette liste tek başına bir şeyi değiştirmiyor; Tülin’in hayatı, yakınlarıyla dürüst diyaloglar geliştirip onların beklentilerini dizginledikten sonra değişmeye başladı. Ama bir şeyi değiştirebilmek için önce neyin fazla olduğunu görmek gerekiyor.

Geç Kalmışlık Hissi: Eskiden Günahkârsın Diyen Ses Bugün Geç Kaldın Diyor

“Eskiden birbirimizin kollarında dinlenirdik. Bugün birbirimizin gözlerinde yoruluyoruz.” Meryem ile Berke’nin sanat tarihi ve PlayStation gerilimi pek çok çifte tanıdık gelecek. Kişisel gelişim baskısı ilişkilere nasıl sızıyor?

İlişkiler de artık güvence vermiyor. Bu yüzden ilişkiye bir şey verdiğimizde, karşılığının bir gün dönüp dönmeyeceğinden emin olamıyoruz; sanki yanlış bir yere yatırım yapıyormuşuz gibi hissediyoruz. Esther Perel’in dediği gibi, eskiden bütün bir köyün karşıladığı ihtiyaçları bugün tek bir kişiden bekliyoruz. Kişisel gelişim dili buna bir katman daha ekliyor: “Kendin ol” diye diye, partnerimizin her talebini bizden bir parça koparma girişimi gibi görüyoruz. Esnemek taviz, uyum sağlamak kendimize ihanet gibi geliyor. Meryem, Berke’nin oyun oynamasını vizyonsuzluk olarak görüyor; Berke ise karısının hayallerinin bir gün değiştiğini ve artık ondan hırs beklediğini hissediyor. İkisi de birbirinin gözünde bir projeye dönüşmüş. Sonra her akşam aynı sorular geliyor: “Bu ilişkiye neden katlanıyorum?” “Yoksa bu ilişkide kalarak kendime ihanet mi ediyorum?” Bu sorular başlı başına yorucu, çünkü bizi tüketen yorgunluğun kendisi değil, anlamsızlığı. Ev yuva olmaktan çıkıyor. Her yer alınganlık ve güceniklik kokuyor. İçimizde bu şüphe varken birbirimizin kollarında dinlenemiyoruz.

“Bizi tüketen yorgunluğun kendisi değil, anlamsızlığı.”

“Farkındalık Değil, Güç” bölümünde terapinin, koçluğun ve yoganın tek başına yetmeyeceğini, toplumsal güçsüzlüğün de kişisel bir sorun gibi yaşatıldığını söylüyorsunuz. Bir koç olarak bu eleştiriyi kendi mesleğinize de yöneltiyor musunuz?

Evet, yöneltiyorum. Koçluğun büyük kısmı bence hâlâ içi boş sloganlardan ibaret. Tarih boyunca insanlara yol gösteren rehberler hep oldu. Ama bugün koçluk, çoğu zaman toplumsal bir sorunun bireysel bir kişisel gelişim projesine dönüştürülmesine aracılık ediyor. Travma alanının en önemli isimlerinden Bessel van der Kolk bile, kendisinden siyaseti bırakıp psikolojiden bahsetmesini isteyenlere, “keşke travmayı siyasetten ayırabilsem,” diye yanıt veriyor. Yoksulluk içinde büyümek, çocuğun beyin gelişimini etkileyebiliyor; odaklanma sorunları, öğrenme güçlüğü ve bağımlılık riski artıyor. Bugün her on çocuktan dördünün beyni yoksullukla şekilleniyor. Ama sadece çocuklar mı? Ya ebeveynlerin stresi? Bizim stresimiz? Son on yıldaki ekonomik ve siyasi krizler, hayatımızı muhtemelen çocukluk anılarımızdan çok daha fazla etkiledi. Ama sistemi değiştiremeyeceğimize inandığımız için bütün enerjimizi kendi içimize, geçmişimizle hesaplaşmaya yöneltiyoruz. Hatta bazen sevdiklerimizi düşman belliyoruz. Asıl düşmanla ise yapayalnız mücadele ediyoruz.

Geç Kalmışlık Hissi: Eskiden Günahkârsın Diyen Ses Bugün Geç Kaldın Diyor

Dört yıl önce biri bana koç olacağımı söyleseydi kendime asla yakıştıramazdım. İlk kitabım için araştırma yaparken güncel bilimi takip eden, söylediğini net ifade eden az sayıda koçla tanıştım ve bu işin başka türlü de yapılabileceğini gördüm. Mesleğin tanımı belirsiz olduğu için onu kendi değerlerime göre doldurabildim. Bugün danışanlarıma ilk söylediğim şeylerden biri, yaşadıklarımızın yalnızca kendi geçmişlerimizden değil, içinde yaşadığımız düzenden de kaynaklandığı. Dolayısıyla performans ve verimlilik beklentimiz hiç de düşündüğümüz kadar “içten” olmayabilir. Koçluk bir insanın gücünü toplamasına yardım edebilir; ama ona, içinde yaşadığı düzenin içimize serptiği hastalığı da fark ettirmeli. Bu hastalığı görmezden gelen, haklı ve gerekli öfkeyi küçümseyen her farkındalığın bize zarar verdiğine inanıyorum.

Kitapta pek çok okurunuzun hikâyesi var: Cansu, Ali, Tülin, İlkay… Bu kadar mahrem hikâyeleri yazıya dökerken nasıl bir etik çizgi gözettiniz?

Kitapta yalnızca izin aldığım hikâyeler var. Yazmadan önce okurlarımı planlarım konusunda bilgilendirdim, yazdıktan sonra da onaylamaları için metni kendilerine gönderdim. Beni en çok şaşırtan, çoğunun kendi ismiyle yer almayı tercih etmesi oldu. Bazılarının mesleğini değiştirdim. Ali ve Tuğba’da olduğu gibi, bazılarında onlar okuduktan sonra yaptığımız konuşmalarda yeni hikâyeler de çıktı. Paylaştığım hikâyeler, onları yaşayanların artık sükûnetle bakabildiği ve bundan haklı bir gurur duyduğu hikâyeler. Örneğin kitap çıktıktan sonra Arzu’dan aldığım mesaj (bunun için de izin aldım):

“Dayanamayıp benimle ilgili bölüme zıpladım. Bir an durdum. Duygulandım. Ağlamadım. (…) Bazı karşılaşmaların hayatı güzelleştirdiğini düşündüm. Ve iyi ki dedim.”

Elbette, anlatmayı çok istediğim ama anlatamadığım hikâyeler var. Çünkü etkileri hâlâ devam ediyor.

İlk kitabınız “Neden Böyleyim? Nasıl Değişebilirim?” ile bu kitap arasındaki bağı nasıl kuruyorsunuz? Biri bireyi, diğeri çağı mı anlatıyor?

Aslında birey ile içinde yaşadığı çağ birbirinden ayrılamaz; bu kitabın asıl iddiası da bu. “Neden Böyleyim? Nasıl Değişebilirim?” de iç dünyamızdaki sıkışmışlıkların ve tekrarlayan döngülerin nedenleri üzerine yazmış, onları yönetebilmek için bir hatırlatmalar listesi çıkarmıştım. Ama kitabın son mesajı, psikolojimizi değerlendirirken siyasetin, ekonominin ve sosyolojinin etkisini hafife almamamız gerektiğiydi. Geç Kalmışlık Hissi o son mesajdan başlıyor. Kendimize özgü, eşsiz sandığımız bir hissin aslında Çağın Tini’nden kaynaklandığını ve neredeyse herkesin bunu yaşadığını göstermeye çalıştım. İlk kitap “Neden böyleyim?” diye soruyordu; bu kitap “Neden hepimiz böyleyiz?” diye soruyor.

Kitabı yazarken en çok dinlediğiniz şarkı? (Radiohead, Duman, PJ Harvey, “Into the West”… kitap tam bir çalma listesi.)

Kitap yazarken arkada sözsüz lo-fi müzik dinliyorum. Aralarda ise kafamı toplamak için sert şeyler. En çok dinlediğim şarkı muhtemelen Death’ten “Crystal Mountain”dır. Ama bir şarkının yeri ayrı: Yürüyüşlerde, özellikle tıkandığım dönemlerde, kitabın bitmiş hâli sık sık gözümün önüne geldi. Arka planda hep Accept’ten “The Best Is Yet to Come” çalıyordu. Geç kalmışlık üzerine bir kitap için bundan iyi bir fon müziği olamazdı.

Reçel bu kitabın ne kadarını yazdı?

Reçel bu süreçte kritik bir rol üstlendi. Her şeyi kontrol etmeye çalıştığım en asık suratlı anlarımda inadına mırıldandı, bana sürtündü, acıyan gözlerle beni süzdü. Hayatın en güzel yanlarının kontrol edilemeyeceğini bana hep o hatırlattı. Bir gece, onun uykulu hâlinin ne kadar kırılgan olduğunu düşünürken bana gerçeği gösterdi: Asıl kırılgan olan öleceğini bilen bizlerdik. Ve ben sevdiğim her şeyin geçici olmasına çok üzülüyordum. Şimdi de üzülüyorum ama minnetle.

Emre Özarslan’la utancı, kıyaslamayı ve çağın bize fısıldadıklarını konuştuk. Geç Kalmışlık Hissi, bize “daha hızlı ol” ya da “kendini daha çok sev” demiyor. Bunun yerine durup kulak vermemizi, içimizde konuşan sesin kime ait olduğunu sormamızı istiyor. Belki de Emre Özarslan’ın bu söyleşide bize bıraktığı en kıymetli şey, geç kalmışlığın tek başımıza taşımak zorunda olduğumuz bir utanç olmadığı fikri. Takvimlerin, kıyasların ve bitmeyen listelerin ortasında yapabileceğimiz en radikal şey, bir an durup Reçel gibi yaşamı kontrol etmeye çalışmadan izlemek. Ve hiçbir şeye geç kalmadığımızı, sadece kendi zamanımızda yaşadığımızı hatırlamak.


©mümkün dergi

Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları Yuka Ajans Yay. ve Org. Tic. Ltd. Şti.’ye aittir. Köşe yazısı/haberin tamamı ya da bir kısmı kaynak gösterilmesi ve/veya habere aktif link verilmesi halinde dahi kesinlikle kullanılamaz.
Ayrıntılar için lütfen tıklayınız.

Reklam
Aslı Yirsutimur
Aslı Yirsutimur, iletişim, yazarlık ve içerik stratejisi alanlarında çalışan bir içerik editörü ve yazardır. Kişisel gelişim, psikoloji, kültür ve dijital dönüşüm ekseninde; yüzeysel motivasyon dilinin ötesine geçen, düşünsel derinliği olan metinler üretir. Yazılarında bireysel deneyim ile toplumsal bağlamı birlikte ele alır; çağdaş insanın duygusal, zihinsel ve iletişimsel meselelerini eleştirel bir perspektifle inceler. Dijital içerik üretimi, editoryal kurgu ve anlatı dili üzerine çalışmakta; farklı mecralar için nitelikli ve sürdürülebilir içerik modelleri geliştirmektedir.